بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • بەردەوامترین ناوچەی ناوەندیی ئاشووری لە سەروو و ناوەڕاستی Tigris لە دەوروبەری Ashur، Nineveh، Kalhu و Arbela چڕ بووەوە.
  • ڕێگەی بازرگانی، پەیوەندیی خەراج، مەودای هەڵمەت و پارێزگا بە ڕاستەوخۆ فەرمانڕەوایی‌کراوەکان هەمان جۆری سنوور نین.
  • ناوەکانی وڵاتە سەردەمییەکان یارمەتیی خوێنەران دەدەن ئاراستەی خۆیان بدۆزنەوە، بەڵام هەرگیز نابێت وەک دەوڵەتی کۆن یان خاکی تایبەتیی ڕەگەزی بۆ ڕابردوو بگوازرێنەوە.

شارێک، خودایەک و خاکێک

وشەی Aššur دەیتوانی ئاماژە بکات بۆ شارێک لە سەر Tigris، خودای سەرەکیی شارەکە و ئەو وڵاتەی بە ناوی ئەو خودایە فەرمانڕەوایی دەکرا. ئەم مانایانە بە نزیکی پەیوەست بوون، بەڵام لە هەموو دەق یان سەدەیەکدا یەکسان نەبوون. لە سەردەمی ئاشووری کۆندا دامەزراوە هاووڵاتییەکان و پەرستگا بنەمای شارەدەوڵەتێک بوون. تا سەردەمەکانی ئاشووری ناوەڕاست و نوێ «خاکی Ashur» دەیتوانی پاشایەتییەکی ناوچەیی وەسف بکات کە پارێزگار، جوتیار، سەرباز و دانیشتووانە ژێردەستەکانی زۆر لە کۆمەڵگەی شارنشینی ڕەسەن دوورتر درێژ بوونەوە.[1][3]

ئەو جیاوازییە بۆ نەخشە سەردەمییەکان گرنگە. خاڵێک بۆ شارەکە، نیشتمانێکی ڕەنگکراو و هێڵێک بە دەوری ئیمپراتۆریەت، وەڵامی سێ پرسیاری جیاواز دەدەنەوە. ناوەندە کۆنەکە دەکرێت بە هەندێک دڵنیایی نەخشەی بۆ بکێشرێت؛ سنووری دەرەکی لەوانەیە پشت بە ساڵێکی دیاریکراو، بانگەشەی پاشایەک، دۆخی فەرمانڕەوایەکی وابەستە یان مەودای کاتیی سوپایەک ببەستێت. یەک سنووری هەمیشەیی بە ناوی «ئاشوور» نەبوو کە بۆ دوو هەزارە بە ڕەوایی بمێنێتەوە.[2][10]

ناوچەی ناوەندیی Tigris

ناوەندی ئاشوور لە باکووری Mesopotamia بوو، بە شێوەی سەرەکی لەوەی ئێستا باکووری Iraq ـە. Tigris بە تەنیشت Ashur ـدا دەڕۆیشت و ناوەندە شاهانەکانی باکووری دوورتری بە یەکەوە دەبەست. Great Zab و Lower Zab دەشتە بەپیتەکانی ڕۆژهەڵاتی ڕووبارەکەیان دەبڕی، لە کاتێکدا بنارەکان بەرەو Taurus و Zagros بەرز دەبوونەوە. کشتوکاڵی باران‌خۆر لە باکوور زیاتر جێی متمانە بوو؛ Ashur نزیک سنووری ژینگەیی بوو کە ئاودێری تێیدا ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر گرنگ دەبوو.[4][1]

ئەم شوێنە دەرفەت و ڕووبەڕووبوونەوەی هێنا. ڕێگەکان بەرەو ڕۆژئاوا بۆ Khabur و Euphrates، بەرەو باکوور بۆ Anatolia و بەرەو ڕۆژهەڵات بۆ دەشتی بەرزی Iran دەڕۆیشتن. دار، کانزا، بەرد، ئەسپ و کەلوپەلی لوکس بە ناو دیمەنەکانی دەرەوەی ناوەندی کشتوکاڵیی ئاشووردا دەگواسترانەوە. جوگرافیا بە شێوەی میکانیکی ئیمپراتۆریەتێکی دروست نەکرد، بەڵام دەستڕاگەیشتن بە دۆڵی ڕووبار و ڕێگەی نێوان ناوچەکان شێوەی بە بازرگانی، هەڵمەت، بیناسازیی شاهانە و پێویستیی بەردەوام بە دانوستان لە سنوورە بەرزاییەکان دا.[2][1]

Ashur، Nineveh، Kalhu و Arbela

Ashur کۆنترین ناوەندی سیاسی و پیرۆز بوو. تەنانەت دوای گواستنەوەی دەربار، نەریتەکانی تاجپۆشی، پەرستگاکان و خودای Ashur پلە ناوازەکەیان پاراست. Nineveh، بەرامبەر Mosul ـی ئەمڕۆ، زۆر پێش ئەوەی Sennacherib بیکاتە پایتەختی سەرەکیی شاهانە، نیشتەجێبوونێکی کۆن و ناوەندی پەرستنی Ishtar بوو. Kalhu، کە ئەمڕۆ بە Nimrud ناسراوە، لە سەدەی نۆیەمی BCE بووە شاری دەرباری Ashurnasirpal II. کۆشک، پەرستگا و بینا کارگێڕییەکانی بۆ نەوەکان خزمەتی ئیمپراتۆریەتیان کرد.[4][5]

Arbela، لە ژێر Erbil ـی ئەمڕۆ، ناوەندێکی سەرەکیی دیکەی پەیوەست بە Ishtar بوو. نیشتەجێبوونی بەردەوام هەڵکۆڵینی چینە سەرەتاییەکانی قورستر دەکات لە گردە بەجێهێڵراوەکان. ئەم شوێنانە پێکەوە ناوەندێکی فراوانی باکوور–باشوور و بەرەو ڕۆژهەڵات دیاری دەکەن، بەڵام شارۆچکە، گوند، کەناڵ و ناوچە کشتوکاڵییەکانی دیکەی زۆر هەبوون. کورتکردنەوەی ئاشوور بۆ کۆشکە بەناوبانگەکانی ئەو دیمەنە ئاساییانە دەسڕێتەوە کە خواردن و کارمەندیان بۆ دابین دەکردن.[2][1]

بۆچی ئاشوور چەند پایتەختێکی هەبوو

شوێنی نیشتەجێبوونی شاهانە گۆڕا بەبێ هەڵوەشاندنەوەی پلەی یەکەمی پیرۆزی Ashur. Ashurnasirpal II، Kalhu ـی وەک گۆڕەپانی ڕێوڕەسمی دەربار، کارگێڕی و پێشوازی فراوان کرد. Sargon II دواتر Dur-Sharrukin، «قەڵای Sargon»، ـی وەک پایتەختێکی پلاندانراو بە تەختێکی زەبەلاحی کۆشک و شوێنێکی دیواربەندی بنیاد نا. کاتێک لە جەنگدا مرد، Sennacherib دەرباری بۆ Nineveh گواستەوە و ئەو شارە کۆنترەی بە پێوانەی ئیمپراتۆری دووبارە بنیاد نایەوە.[6][7]

ئەم گواستنەوانە ئاواتی بنەماڵەی پاشایەتییان دەردەخست و کار، دابینکردن و دەستگەیشتنی دەستەبژێرەکانیان ڕێکدەخستەوە. هەروەها بیرمان دەخەنەوە کە پایتەخت دەتوانێت چەند واتایەکی هەبێت: نیشتەجێگەی فەرمانڕەوا، ناوەندێکی کارگێڕی، ناوەندێکی پیرۆز یان دڵی هێمایی وڵاتێک. ناونانی Nineveh بە «پایتەختی ئاشوور» بۆ Sennacherib و جێنشینەکانی دروستە، بەڵام ئەگەر بۆ بازرگانەکانی ئاشووری کۆن هەزار ساڵ پێشتر بەکاربهێنرێت، هەڵەفێرکەرە.[5][1]

بازرگانان لە دەرەوە سنووری ئیمپراتۆری نەبوون

بازرگانەکانی ئاشووری کۆن لە سەرەتای هەزارەی دووەمی پێش زایین لە Kanesh و شارەکانی تری ئەناتۆڵیا گەڕەکیان هەبوو. نامەکانیان خشتەی کاتی کاروانەکان، دادگاکانی بازرگانی، هاوبەشە ناوخۆییەکان و بازرگانییە خێزانییەکان تۆمار دەکەن. تۆڕەکە دوور لە Ashur درێژبووەوە، بەڵام ئەو ڕێگایانە دەبێت وەک هێڵ و خاڵ بکێشرێن، نەک وەک پارچەیەکی ڕەنگکراوی خاک. دەسەڵاتی سیاسی لای فەرمانڕەوایانی ئەناتۆڵیا مایەوە، تەنانەت کاتێک بازرگانە ئاشوورییەکان مافە کۆمەڵییە دانپێدانراوەکانیان بەکاردەهێنا.[8][9]

هەمان وریایی بۆ سەردەمەکانی دواتریش پێویستە. باج دەتوانێت نیشانەی پەیوەندییەکی دانوستانکراو بێت، نەک پارێزگایەک. فەرمانڕەوایەکی ژێردەست تەختەکەی دەپاراست لەژێر ئەرکەکانێک کە جیاواز بوون لە کارگێڕیی ڕاستەوخۆ. سوپایەک دەیتوانی هێرش بکات یان دیاری وەربگرێت زۆر دوورتر لەو خاکەی بە درێژایی ساڵ دەیگرت. نەخشەی باش جیاوازی دەکات لەنێوان ناوەندی پارێزگایی بەڕاستەوخۆ بەڕێوەبراو، شانشینی ژێردەست، دەوڵەتە هاوپەیمان یان باجدەرەکان و ئەو مەودایەی بانگەشەی هەڵمەتە تاکەکان دەکرێت.[7][10]

ئیمپراتۆریەتەکە تا کوێ گەیشت؟

دەوڵەتی ئاشووری ناوەڕاست بەرەو ڕۆژئاوا، بەسەر Khabur دا بۆ Euphrates، و بەرەو باکوور بۆ ناوچە شاخاوییەکان فراوان بوو، بەڵام سنوورەکانی دوای سەدەی دوازدەیەمی پێش زایین بچووک بوونەوە. پاشاکانی ئاشووری نوێ سەرەتا زۆربەی ئەو مەودایەیان گەڕاندەوە، پاشان قۆناغ بە قۆناغ خاکیان لکاند. تا کۆتایی سەدەی هەشتەم، ئیمپراتۆرییەکە زۆربەی میزۆپۆتامیا و بەشە گەورەکانی سووریا و لێڤانتی بەڕێوەدەبرد، لەگەڵ پەیوەندییە گۆڕاوەکان بە دەوڵەتە ئەناتۆڵی، عەرەبی، ئێرانی و بابلییەکان.[1][2]

گرتنی Memphis لەلایەن Esarhaddon لە 671 پێش زایین و دەستێوەردانی Ashurbanipal لە Thebes بۆ ماوەیەکی کورت باڵادەستیی ئاشووریان لە میسر دروست کرد. ئەو مەودا سەرسوڕهێنەرە یەکسان یان پارێزراو نەبوو؛ پێویستی بە فەرمانڕەوایانی پشتبەستوو، بنکەی سەربازی و هەڵمەتی دووبارە هەبوو. بۆیە نەخشەی زۆرترین فراوانبوون دەبێت بە بەروارێکی ورد دیاری بکرێت و نابێت وا بنوێنێت کە حکومەت لە میسر وەک حکومەت لە پارێزگایەکی کۆنی ئاشووری لە تەنیشت Tigris بووە.[7][10]

شوێنە کۆنەکان لە ناو سنوورە سەردەمییەکاندا

ئەمڕۆ Ashur، Nineveh، Nimrud، Khorsabad و Erbil هەموویان لە عێراقدان. خاکەکانی تر کە پاشاکانی ئاشوور جارێک بەڕێوەیان بردوون یان هەڵمەتیان تێدا کردووە، لە سووریا، تورکیا، ئێران، لوبنان، ئیسرائیل، ناوچە فەلەستینییەکان، ئوردن و میسرن. ئەم ناوانەی وڵات بۆ دیاریکردنی شوێن و پاراستنی میرات بەسوودن. ئەمانە ناوی کۆن نین، هەروەها فراوانترین سنووری ئیمپراتۆری نیشتمانێکی هاوچەرخی تایبەت یان مافێکی سیاسی دیاری ناکات.[4][1]

کۆمەڵگە ئاشوورییە هاوچەرخەکان نیشتمانێکی مێژوویی لە بەشەکانی عێراق، سووریا، تورکیا و ئێران باس دەکەن. ئەو جوگرافیا زیندووە لەگەڵ خاکی هەر سەردەمێکی فەرمانڕەوایی کۆن تێکەڵ دەبێت، بەڵام یەکسان نییە. هەروەها هەمیشە لەگەڵ گەلانی دراوسێ هاوبەش بووە. باسێکی ڕێزدارانە دەتوانێت پەیوەندیی ئاشوورییەکان بە شوێنەکانی وەک دەشتی نەینەوا، Hakkari، Tur Abdin و Urmia باس بکات، لە هەمان کاتدا بەڕوونی بڵێت سنوور، دانیشتووان و ناسنامە هاوچەرخەکان گۆڕاون.[11][12]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Karen Radner. Ancient Assyria: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2015.

    پوختەیەکی زانستیی جوگرافیا، کۆمەڵگا و مێژووی ئیمپراتۆریی ئاشووری.

  2. Eckart Frahm، سەرنووسەر.. A Companion to Assyria. Wiley-Blackwell, 2017.

    بەشە پسپۆڕییەکان کە مێژوو، زمان، شار، دامەزراوە و وەرگرتنی دواتری ئاشووری دەگرنەوە.

  3. Jonathan Valk. Ancient Assyrians: Identity and Society in Antiquity and Beyond. Cambridge University Press, 2025.

    لێکۆڵینەوەیەک لە پۆلێنە کۆمەڵایەتییە ئاشوورییەکان کە ئاگاداری دەدات مۆدێلی ناسنامەی سەردەمی بەبێ گۆڕان نەخرێتە سەر سەردەمی کۆن.

  4. UNESCO World Heritage Centre. Ashur (Qal’at Sherqat). World Heritage List, 2003–.

    مێژوو، گرنگی و دۆخی پاراستنی شوێنەکە.

  5. Eckart Frahm. The Great City: Nineveh in the Age of Sennacherib. Journal of the Canadian Society for Mesopotamian Studies 3, 2008.
  6. A. Kirk Grayson و سەرنووسەرانی پڕۆژەکە. Royal Inscriptions of Assyria online. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی نووسراوە شاهانە ئاشوورییەکان تا 745 BCE.

  7. Grant Frame، بەڕێوەبەر. Royal Inscriptions of the Neo-Assyrian Period. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی گەڕان‌پێکراوی نووسراوە شاهانەکان؛ ئەم دەقانە نووسینی سیاسیی شاهانەن، نەک ڕۆژنووسی بێلایەن.

  8. UNESCO Memory of the World. The Old Assyrian Merchant Archives of Kültepe. UNESCO.

    تێڕوانینێکی گشتی لە ئەرشیفی بازرگانان لە Kanesh ـی کۆن.

  9. Metropolitan Museum of Art. The Old Assyrian Period (ca. 2000–1600 B.C.). Heilbrunn Timeline of Art History.
  10. Joan Aruz، Sarah B. Graff و Yelena Rakic، سەرنووسەران.. Assyria to Iberia at the Dawn of the Classical Age. The Metropolitan Museum of Art, 2014.

    لێکۆڵینەوەی مۆزەخانە لە هونەری ئاشووری، وێنەی ئیمپراتۆری و ئاڵوگۆڕی نێوان ناوچەکان.

  11. Naures Atto. Hostages in the Homeland, Orphans in the Diaspora: Identity Discourses among the Assyrian/Syriac Elites in the European Diaspora. Leiden University Press, 2011.
  12. Sargon George Donabed. Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press, 2015.