بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • ئایینی ئاشووریی کۆن سەر بە جیهانێکی فراوانتری فرەخودایی Mesopotamia بوو و هەرگیز یەکخودایی یان نەگۆڕ نەبوو.
  • Aššur شار، خاک و پاشایەتیی بە یەکەوە دەبەست، لە کاتێکدا Ishtar، Sîn، Shamash، Adad، Nabu و زۆر خودای دیکە پەرستنی سەرەکییان هەبوو.
  • فاڵگرتنەوە، پزیشکی و ڕێوڕەسمی پاراستن لە سیستەمی هزریی مێژوویی خۆیاندا کرداری فێربوون بوون، نەک خرافاتی ڕازاندنەوە.

Aššur: خودا، شار و ناوەندی سیاسی

Aššur ناوی خۆی لەگەڵ کۆنترین شاری ئاشوور و لە کۆتاییدا لەگەڵ ئەو خاکەی لێیەوە فەرمانڕەوایی دەکرا هاوبەش کرد. بەڵگە سەرەتاییەکان ئەفسانەناسیی خێزانیی کەمتر گەشەکردوو بەو خودایە دەدەن بە بەراورد بە خوداکان وەک Enlil یان Marduk. بە فراوانبوونی دەسەڵاتی ئاشووری، خوداناسیی شاهانە داگیرکردن و حکومەتی وەک خزمەت بە Aššur پیشان دا. پاشا چاودێر و نوێنەری خوداکە بوو، نەک بە ئاسایی خۆی خودا.[1][2]

پلەی بەرزی Aššur خوداکانی دیکەی نەسڕییەوە یان ئایینی ئاشووریی نەکردە یەکخودایی. دەقە شاهانەکان زمانی جێگیری Mesopotamia ـیان دەگونجاند، و خوداکە دەیتوانی سیفەتە پەیوەندیدارەکانی Enlil وەربگرێت. دیاربوونی سیاسی بە درێژایی کات دەربڕینی خوداناسیی گۆڕی. بۆیە ئەوەی وەک یەک «خودای نەتەوەیی»ی جێگیر دەردەکەوێت، دامەزراوەیەک بوو کە کاهین، زانا و پاشاکان بەردەوام لێکیان دەدایەوە.[1][5]

کۆمەڵەیەکی فرەجۆری خوداکانی Mesopotamia

Ishtar ـی Nineveh و Ishtar ـی Arbela دەرکەوتنی بەهێزی ناوخۆیی بوون کە بە جەنگ، خۆشەویستی، پێشبینی و پاراستنی شاهانە پەیوەست بوون. پەرستگای Sîn لە Harran، پەیوەندیی Shamash بە دادپەروەری و فاڵگرتنەوە، ڕەشەباکانی Adad، سیفەتە جەنگاوەرییەکانی Ninurta و زانستی نووسەرانی Nabu هەموویان گرنگ بوون. پەرستنە بابلییەکان و نەریتە زانستییەکان تەنانەت لە کاتی کێبڕکێی سیاسییشدا کاریگەریی قوڵیان مایەوە.[2][1]

ناسنامەی ناوخۆیی گرنگ بوو: شێوەی خودایەک لە یەک شاردا هەمیشە نەدەبووە جێگرەوەی هەمان ناوی خودایی لە شوێنی دیکە. پەرستگاکان ڕۆژژمێر، پێشکەش و نەریتە میراتپێدراوەکانیان دەپاراست. گواستنەوەی ئیمپراتۆری هەروەها پەرستن، کەلوپەل و پسپۆڕانی لە نێوان شارەکاندا دەگواستەوە. ئەنجامەکە نە سیستەمێکی داخراوی ئاشووری بوو و نە ئایینێکی گشتیی یەکسان لە سەرانسەری Mesopotamia.[1][3]

پەرستگاکان وەک دامەزراوەی ڕێوڕەسمی، ئابووری و زانستی

پەرستگاکان وێنەی خوداکانیان لەخۆ دەگرت، پێشکەشیان وەردەگرت و جەژنیان دەگێڕا، بەڵام هەروەها خاوەنکار، خاوەن زەوی، ئەرشیف و ناوەندی بەرهەمهێنانی پیشەسازی بوون. کاهین و کارگێڕەکان خواردن، ڕستن، ماددەی گرانبەها و کارمەندیان بەڕێوە دەبرد. ڕۆڵی ئابووریی پەرستگا خزمەتی ئەرکە ڕێوڕەسمییەکان و مانەوەی دامەزراوەیی دەکرد، لە جیاتی کارکردن وەک کۆمپانیایەکی سیکولاری جیاواز.[1][5]

پاشاکان پەرستگاکانیان دووبارە بنیاد دەناوە بۆ نیشاندانی دینداری، ڕەوایەتی و دەسەڵات بەسەر سەرچاوەکاندا. نووسراوەکانی بیناسازی بناغە کۆنە دۆزراوەکان و دووبارە نوێکراوەکان بە پێی فەرمانی خودایی وەسف دەکەن. ئەم بانگەشانە سیاسی بوون، بەڵام خودی کارەکە دەیتوانی بەرچاو بێت. شوێنەوارناسی دووبارە بنیادنانەوەی پەیاپەی ئاشکرا دەکات، کە نیشان دەدات هەر نەوەیەک چۆن بە گۆڕینی شێوە ماددییەکەی ڕابردووی پاراست.[6][7]

پاشایەتی، جەژن و پەسەندکردنی خودایی

ڕێوڕەسمە شاهانەکان دەرباریان بە پەرستنی Aššur و جەژنەکانی شارە سەرەکییەکانەوە دەبەست. پاشا پێشکەش دەکرد، ڕاوی دەکرد، هەڵمەتی دەکرد و بینای دەنا وەک ئەرک لە ناو ڕێکی خوداییدا. نووسراوەکانی سەرکەوتن دوژمنانیان وەک یاخیبوو دژی ئەو ڕێکە پیشان دەدا. ئەم خوداناسییە دەسەڵاتی پاساو دەدا؛ نابێت بە هەڵە وەک وەسفێک دابنرێت کە هەموو ئەوانەی ئیمپراتۆریەت فەرمانڕەوایییان دەکرد قبووڵیان کردبێت.[1][7]

پەیامە پێشبینیکەرەکانی بە تایبەتی پەیوەست بە Ishtar ـی Arbela دەیانتوانی دڵنیایی بە پاشا بدەن یان داوای کردار بکەن. پاراستنیان لە ئەرشیفی دەربار نیشان دەدات پێشبینی لە ناو بڕیاردانی دەوڵەتدا بوو، نەک لە دەرەوەی ئایینی فەرمی. چونکە دەقە ماوەکان لەلایەن دامەزراوە شاهانەکانەوە هەڵبژێردران، دەستکاری کران و پارێزران، هەم ئەزموونی ئایینی و هەم بەکارهێنانی دەربار لێی دەپارێزن.[4][1]

نیشانەکانی فاڵ، پسپۆڕان و بەڕێوەبردنی نادڵنیایی

زانایان ڕووداوە ئاسمانییەکان، ناوەڕۆکی سکەی ئاژەڵ، لەدایکبوونی نامۆ، خەون و نیشانەی نەخۆشییان لە ڕێگەی زنجیرە نووسراوە درێژەکانەوە لێک دەدایەوە. بینراوەکانیان لەگەڵ نموونەی میراتپێدراو بەراورد دەکرد و لەسەر خوێندنەوەی ڕاست مشتومڕیان دەکرد. لە ناو سیستەمی هزریی خۆیاندا فاڵگرتنەوە پسپۆڕییەکی ڕێکخراو بوو کە بۆ بەڕێوەبردنی مەترسی بەکار دەهاتوو. ناونانی تەنها بە خرافات ڕێگری دەکات لە تێگەیشتنمان لە ڕێباز و دەسەڵاتەکەی.[4][8]

خورگرتن یان نیشانەیەکی مەترسیدار دەیتوانی ببێتە هۆی ڕێوڕەسمی ڕێڕەوگۆڕینی زیان، لەوانە دامەزراندنی کاتیی پاشایەکی جێگرەوە لە هەلومەرجی ناوازەدا. پزیشک و پسپۆڕەکانی ڕێوڕەسم هەروەها نەخۆشییان بە دەرمان، ئەفسوون و دەستنیشانکردن چارەسەر دەکرد. سنوورە سەردەمییەکانی نێوان ئایین، زانست و پزیشکی بە ڕوونی لەگەڵ کرداری زانستیی ئاشووری یەک ناگرنەوە.[4][9]

Lamassu و پاراستن لە بەردەرگا

گای نێر و شێری زەبەلاحی باڵدار بە سەری مرۆڤ پاسەوانیی دەروازەکانی کۆشکیان دەکرد. ناونیشانەکانی مۆزەخانەی سەردەمی زۆرجار بە lamassu ناویان دەبەن، لە کاتێکدا زاراوە کۆنەکان فرەجۆرتر بوون. جەستە پێکەوەلکێنراوەکانیان زیرەکی، هێز و پاراستنی سەرووسروشتی دەردەبڕی. پێنج لاقی دیار ڕێگەیان دەدا پەیکەرەکە لە پێشەوە جێگیر و لە لاوە هەنگاونەر دەربکەوێت.[10][11]

بوونە پارێزەرەکان هەروەها لە پەیکەرە بچووکە نێژراوەکانی ژێر زەوی و ڕێوڕەسمی ماڵ و پەرستگاکاندا دەردەکەوتن. lamassu تەنها «خودایەکی ئاشووری»، ماسکۆتی نەتەوەیی یان دێوی ڕازاندنەوە نەبوو. لە ناو سیستەمێکی گەورەتری بەردەرگا، وێنە، نووسراوە و کرداری ڕێوڕەسمیدا کار دەکرد کە مەبەستی ڕەواندنەوەی مەترسی و جێگیرکردنی بۆشاییەکی ڕێکخراو بوو.[10][1]

نەریتێکی گۆڕاو و تۆمارێکی نایەکسان

بازرگانەکانی ئاشووری کۆن، کۆمەڵگەکانی کۆشکی ئاشووری ناوەڕاست و زانایانی ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ ئایینێکی یەکسانیان جێبەجێ نەدەکرد. شارەکان هەڵکشا و داڕمان، پشتیوانیی شاهانە گۆڕا و زانستی بابلی لە کۆمەڵەکانی دەربار گەشەی کرد. بەردەوامی گرنگ بوو چونکە ڕێوڕەسمەکان بانگەشەی کۆنیان دەکرد؛ گۆڕان گرنگ بوو چونکە هەر ئەنجامدانێک لە چوارچێوەیەکی نوێی سیاسی ڕووی دەدا.[1][5]

زۆربەی دەق و یادگارە ماوەکان لە کۆشک و پەرستگاوە دێن، کە دامەزراوە پیاوانەکانی نخبە بە ڕێژەیەکی نایەکسان دیار دەکات. دۆزینەوەی ئایینی ماڵان، ڕۆڵە ڕێوڕەسمییەکانی ژنان و کرداری کۆمەڵگە ڕاگوێزراو یان گوندنشینەکان قورسترە. پەیکەری قوڕین، گۆڕ، شوێنەوارناسیی ماڵ و ناوی کەسی وێنەکە فراوان دەکەن، بەڵام تێڕوانینێکی تەواو هێشتا لە سنووری بەڵگە ماوەکان دوورترە.[5][2]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Stefan M. Maul. Assyrian Religion. A Companion to Assyria, Wiley-Blackwell, 2017.
  2. سەرنووسەرانی پڕۆژەی ORACC. Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus.
  3. سەرنووسەرانی پڕۆژەی ORACC. Nanna/Suen/Sîn. Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses.
  4. Simo Parpola و دەستکارانی پڕۆژە. Knowledge and Power in the Neo-Assyrian Empire. State Archives of Assyria Online.
  5. Eckart Frahm، سەرنووسەر.. A Companion to Assyria. Wiley-Blackwell, 2017.

    بەشە پسپۆڕییەکان کە مێژوو، زمان، شار، دامەزراوە و وەرگرتنی دواتری ئاشووری دەگرنەوە.

  6. A. Kirk Grayson و سەرنووسەرانی پڕۆژەکە. Royal Inscriptions of Assyria online. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی نووسراوە شاهانە ئاشوورییەکان تا 745 BCE.

  7. Grant Frame، بەڕێوەبەر. Royal Inscriptions of the Neo-Assyrian Period. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی گەڕان‌پێکراوی نووسراوە شاهانەکان؛ ئەم دەقانە نووسینی سیاسیی شاهانەن، نەک ڕۆژنووسی بێلایەن.

  8. Jon Taylor و تیمی پڕۆژەکە. What was Ashurbanipal’s Library?. پڕۆژەی لێکۆڵینەوەی British Museum, 2020–2024.

    لێکۆڵینەوە لە قەبارە، سەرچاوە، تێبینییەکانی کۆتایی دەق و چوارچێوە شوێنەوارییەکانی کۆمەڵە لوحەکانی Nineveh.

  9. British Museum و LMU Munich. Reading the Library of Ashurbanipal. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, 2022–.

    بەڵگەنامە و چاپەکانی پڕۆژە بۆ کۆمەڵە زانستییەکانی Nineveh.

  10. Metropolitan Museum of Art. The Assyrian Sculpture Court. Heilbrunn Timeline of Art History.
  11. Joan Aruz، Sarah B. Graff و Yelena Rakic، سەرنووسەران.. Assyria to Iberia at the Dawn of the Classical Age. The Metropolitan Museum of Art, 2014.

    لێکۆڵینەوەی مۆزەخانە لە هونەری ئاشووری، وێنەی ئیمپراتۆری و ئاڵوگۆڕی نێوان ناوچەکان.