بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • «کتێبخانەی Ashurbanipal» زاراوەیەکی سەردەمیی گشتگیرە بۆ کۆمەڵە شاهانە، پەرستگایی و زانستییە بە یەکداچووەکان لە چەند چوارچێوەی Nineveh.
  • کۆکراوەکان فاڵگرتنەوە، پزیشکی، ڕێوڕەسم، زانستی وشەسازی، ئەدەب، نامەگۆڕینەوە و کارگێڕییان لەخۆ گرتبوو.
  • زیاتر لە 30,000 لوح و پارچە یەکسان نین بە 30,000 بەرهەمی تەواو، و Ashurbanipal، Epic of Gilgamesh ـی نەنووسیوە.

پاشایەک کە لە زانستدا ڕاهێنراوە

بە پێی ڕیزبەندیی کاتی بەکارهاتوو لە پڕۆژەی Royal Inscriptions، Ashurbanipal لە 668 تا نزیکەی 631 BCE فەرمانڕەوایی ئاشووری کرد. دەقە شاهانەکان ئەوی وەک کەسێکی بە شێوەیەکی ناوازە لێهاتوو لە زانستی نووسەراندا پیشان دەدەن: دەتوانێت نیشانە ئاڵۆزەکان بخوێنێتەوە، لەگەڵ نیشانەکانی فاڵگرتنەوە کار بکات و لە بوارە زانستییەکاندا شارەزا بێت. لە نەخشێکی کۆشکدا قەڵەمێکی نووسین لە پشتی شالەکەی دەردەکەوێت. ئەم وتانە خۆنواندنن، بەڵام نامە، تێبینییەکانی کۆتایی دەق و پێوانەی کۆکردنەوە پشتیوانیی وەبەرهێنانێکی ڕاستەقینەی دەربار لە فێربووندا دەکەن.[1][2]

ئەمە واتای ئەوە نییە کە پاشا خۆی هەموو لوحێکی خوێندبێتەوە یان کۆپی کردبێت. زانست لە دەربار پشت بە نەوەکانی نووسەری ڕاهێنراو، فاڵگرەوە، پزیشک، کاهینی مەرسیە و خێزانی زانا دەبەست. ئەوان ڕاوێژیان بە فەرمانڕەوا دەدا، ڕووداوی نامۆیان لێک دەدایەوە، ڕێوڕەسمیان ئەنجام دەدا و نەریتە دەقییەکانیان دەپاراست. بۆیە چیرۆکی کتێبخانە هێندەی کە دەربارەی یەک پشتیوانی بەناوبانگە، هێندەش دەربارەی دامەزراوەیەک و کارکەرەکانیەتی.[3][4]

«کتێبخانە»کە بە ڕاستی چی دەگەیەنێت

زیاتر لە 30,000 لوحی قوڕین و پارچەی هەڵکۆڵراو لە Nineveh بە پێی باو بە کتێبخانەی Ashurbanipal ـەوە دەبەسترێنەوە. پارچەیەک دەکرێت بەشێک بێت لە لوحێک کە بۆ زۆر پارچە شکاوە، بۆیە ژمارەکە ژماردنی کتێبی جیاواز نییە. دۆزراوەکان هەروەها لە بەشە جیاوازەکانی Kuyunjik هاتوون، لەوانە کۆشکەکانی باشووری ڕۆژئاوا و باکوور و ژینگەی پەیوەندیدار بە پەرستگا. هەندێک کۆمەڵە پێش Ashurbanipal هەبوون؛ ئەوانی دیکە سەر بە دامەزراوە یان زانایانی دەوروبەری ئەو بوون.[3][4]

کتێبخانە هاوچەرخەکان وێنەی یەک بینا بە ڕەفە ناونیشانکراوەکان دەهێننە مێشک. Nineveh شتێکی ئاڵۆزتر پیشان دەدات: ژوور، کۆگا و کۆمەڵەکان کە بە تێپەڕبوونی کات گۆڕان، لە سەردەمی کۆندا تێکدران و لەلایەن هەڵکۆڵکارە سەرەتاییەکانەوە بە ناتەواوی تۆمار کران. لێکۆڵەران پێکهاتەی قوڕ، دەستنووسی، پەیوەستکردنی پارچە دەق، تێبینیی کۆتایی دەق و تێبینییەکانی هەڵکۆڵین بەکار دەهێنن بۆ دووبارە بنیادنانەوەی پەیوەندییەکان. «کتێبخانە» بەسوود دەمێنێتەوە ئەگەر ئەو ئاڵۆزییە بکاتەوە لە جیاتی شاردنەوەی.[3][5]

دەقەکان چۆن گەیشتنە Nineveh

زانایانی دەربار لوحەکانیان لە ناوەندە ئاشووری و بابلییەکانەوە کۆپی و بەراورد دەکرد. نامەکان کاربەدەستان نیشان دەدەن کە ماددەیان وەردەگرت؛ تێبینییەکانی کۆتایی دەق خاوەندارێتی، کۆپیکردن، پشکنین و بەکارهێنانی مەبەستدار تۆمار دەکەن. هەندێک نموونە داوا کران، هەندێک دەق لە ناوخۆ دووبارە کۆپی کرانەوە، و لەوانەیە هەندێک ماددە لە ڕێگەی فشاری سیاسی یان جەنگەوە گەیشتبێت. ئەم پرۆسەیە سەرچاوە شاهانەکانی بە کولتوورێکی زۆر کۆنتری نووسەرانی Mesopotamia ـەوە بەست.[4][3]

Babylonia ڕێز و پلەیەکی ناوازەی زانستی هەبوو. پاشاکانی ئاشووری دەیانتوانی لەگەڵ فەرمانڕەوا بابلییەکان بجەنگن و لە هەمان کاتدا ڕێز لە پەرستگا بابلییەکان، بنەماڵە زاناکان و دەقەکان بگرن. بۆیە نابێت کۆمەڵەکەی Ashurbanipal وەک ئەرشیفێکی تەواو نەتەوەیی وەسف بکرێت. نەریتەکانی سەرانسەری Mesopotamia ـی پاراست و دووبارە ڕێکی خستن، بۆ دەربارێکی دیاریکراوی سەدەی حەوتەم و پێویستییە ئایینی، پزیشکی، سیاسی و هزرییەکانی.[5][1]

لوحەکان چییان لەخۆ گرتبوو

بەشێکی گەورەی ماددەکە زانستی تەکنیکییە: زنجیرەی نیشانەکانی فاڵگرتنەوە بۆ لێکدانەوەی نیشانە ئاسمانی، زەمینی و جەستەییەکان؛ پزیشکیی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردن؛ ڕێوڕەسم، نزا و ئەفسوون؛ لیستی وشەسازی کە وشە و نیشانەکان ڕێک دەخەن؛ و لێکدانەوەکان کە نەریتە قورسەکان ڕوون دەکەنەوە. ئەم دەقانە جیهانێک ئاشکرا دەکەن کە تێیدا زانست، ئایین و فەرمانڕەوایی بەشی سەردەمیی جیاواز نەبوون.[3][4]

کۆمەڵەکان هەروەها نامەگۆڕینەوەی شاهانە، تۆماری کارگێڕی و بەرهەمی ئەدەبی لەخۆ دەگرن. کۆپییەکانی Epic of Gilgamesh بوونە بەناوبانگترین، بە تایبەتی دوای ئەوەی George Smith لە سەدەی نۆزدەهەمدا چیرۆکێکی لافاوی Mesopotamia ـی ناسییەوە. بەڵام Ashurbanipal، Gilgamesh ـی دانەڕشت. شیعرە بابلییە پێوەردارەکە پێشتر کۆن بوو، و نموونەکانی Nineveh یەک قۆناغ لە ناو مێژوویەکی درێژی گواستنەوەدا دەپارێزن.[3][5]

کۆپییەکان دەتوانن زانستی زۆر کۆنتر بپارێزن

لوحێکی سەدەی حەوتەم دەکرێت دەقێک بگوازێتەوە کە ڕەگی لە سەدان ساڵ پێشتردایە. نووسەرەکان تەنها ڕەسەنە جێگیرەکانیان فۆتۆکۆپی نەدەکرد: ماددەیان هەڵدەبژارد، بەراورد دەکرد، ڕاست دەکردەوە و هەندێک جار دووبارە ڕێکیان دەخست. کۆپییە جیاوازەکان شێوەی جیاواز، کەلێن و بڕیاری زانایان دەپارێزن. بۆیە ئەو پارچانەی دووبارە دەردەکەون دەکرێت لە ڕووی مێژووییەوە بەهادار بن. نیشان دەدەن زانست چۆن بەکار هاتووە، نەک تەنها ئەوەی وەشانێکی یەکەمی گریمانەیی چی وتووە.[4][3]

خودی نووسینی میخی سیستەمێکی نووسین بوو کە بۆ چەند زمانێک بەکار دەهاتوو. لوحە زانستییەکانی Nineveh لەوانەیە ئەکەدی بە شێوەی ئاشووری یان بابلی، بەشی سومەری یان ڕێکخستنێکی دووزمانییان لەخۆ گرتبێت. ئارامی لە ژیانی ئیمپراتۆریدا زیاتر گرنگ دەبوو، بەڵام نووسینی میخیی قوڕین لە نەریتە زانستییە کۆکراوەکان بۆ پاشا ناوەندی مایەوە.[5][6]

وێرانکردن چۆن یارمەتیی مانەوەی دا و چۆن ڕێگریی لێ کرد

کاتێک Nineveh لە 612 BCE کەوت، بیناکان ڕووخان و کۆمەڵەکان تێکدران. گەرما لەوانەیە هەندێک قوڕی ڕەق کردبێت، بەڵام بانگەشەی باوی ئەوەی یەک ئاگری گەورە بە ڕێکوپێکی هەموو کتێبخانەکەی پێخست و پاراست، زۆر سادەیە. لوحەکان مێژووی بەرهەمهێنانی جیاوازیان هەبوو؛ زۆریان پێشتر بەردەوام بوون، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە شکاندرا بوون، ڕووەڕوویان خۆرا بوو یان نێژراو مابوونەوە. هەمان وێرانکردنی چوارچێوەکان پاراست، هەروەها تێکەڵ و جێگۆڕکێشی کرد.[3][7]

لێکۆڵینەوەی نوێ ئەو ئەنجامە دەدات کە هەڵکۆڵکارەکان یەک کۆمەڵەیان نەدۆزییەوە کە وەک خۆی لە شوێنی خۆیدا بەستبێت. لوحەکان لە ڕووداوە کۆن و سەردەمییەکاندا هەڵبژێردرابوون، ورد کرابوون و فڕێدرابوون. لەوانەیە ماددەیەکی زۆر هێشتا لە وێرانەکاندا مابێت. بۆیە پاراستن بەشی و ڕێکەوتییە، نەک بەدیهاتنی پلانی پاشایەک بۆ ناردنی ئەرشیفێکی تەواو بۆ داهاتوو.[3][4]

هەڵکۆڵین، خوێندنەوەی ڕەمزەکان و چوارچێوەی ونبوو

هەڵکۆڵینەکانی Kuyunjik لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ژمارەیەکی زۆر گەورەی پارچەیان دۆزییەوە. کاری Hormuzd Rassam لە 1853 لە کۆشکی باکووری Ashurbanipal بە تایبەتی گرنگ بوو. کێبڕکێی سەرەتایی پاداشتی کەلوپەلی سەرنجڕاکێش و گواستنەوەی خێرا بۆ مۆزەخانەکان دەدایەوە، لە کاتێکدا پێوەرەکانی تۆمارکردن سنووردار بوون. لە ئەنجامدا ژوور یان چینی وردی زۆر لوح نادڵنیایە.[3][2]

لە 1872 یاریدەدەری British Museum، George Smith، ڕایگەیاند کە چیرۆکێکی لافاوی پەیوەندیدار بە ڕیوایەتی کتێبی پیرۆزی ناسیوەتەوە. وەڵامی گشتی یارمەتیی دا ئەدەبی میخی بەناوبانگ بێت، بەڵام خوێندنەوەی ڕەمزەکان دەستکەوتێکی بەکۆمەڵ و نێودەوڵەتی بوو. ئەمڕۆ پێڕستی دیجیتاڵ، وێنە و چاپی دەقەکان ڕێگە دەدەن پارچە پەرتەوازەکان لە سیستەمی مۆزەخانەکاندا بەراورد و پێکەوە ببەسترێن، لە کاتێکدا پرسیاری مێژووی هەڵکۆڵین و خاوەندارێتی بەشێک لە مانای ئەرشیفەکە دەمێننەوە.[3][4]

بۆچی کۆمەڵەکان هێشتا گرنگن

لوحەکانی Nineveh نموونەیەکی بێ هاوتای زانستی Mesopotamia دەپارێزن. ڕوون دەکەنەوە زانایان چۆن نەخۆشی پۆلێن دەکرد، ئاسمانیان دەخوێندەوە، ڕاوێژیان بە پاشاکان دەدا، نیشانەیان فێر دەکرد، دەقە کۆنەکانیان لێک دەدایەوە و چیرۆکیان دەگواستەوە. هەروەها سنووری مانەوە نیشان دەدەن: ئەوەی بە ڕێکەوت بۆ دەربار کۆ کراوەتەوە، نموونەیەکی بێلایەنی هەموو ئەوە نییە کە لە سەرانسەری Mesopotamia زانراو بوو.[3][5]

ناونانی بە «یەکەم کتێبخانەی جیهان» مێژوویەکی ئاڵۆز دەکاتە پێشبڕکێی پێشکەوتن؛ ئەرشیف و کۆمەڵەی کۆنتر لە شوێنی دیکە ناسراون. گرنگیی ئەو پێویستی بەو بانگەشەیە نییە. سەرچاوەکانی Ashurbanipal چڕبوونەوەیەکی ناوازەی نەریتە دەقییەکانیان دروست کرد، و پاشماوە پارچەکراوەکان زیاتر لە سەدەیەک و نیو دوای هەڵکۆڵینیان هێشتا خوێندنەوەی نوێ بەرهەم دەهێنن.[4][3]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Grant Frame، بەڕێوەبەر. Royal Inscriptions of the Neo-Assyrian Period. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی گەڕان‌پێکراوی نووسراوە شاهانەکان؛ ئەم دەقانە نووسینی سیاسیی شاهانەن، نەک ڕۆژنووسی بێلایەن.

  2. British Museum. Who was Ashurbanipal?. بلۆگی British Museum, 2018.
  3. Jon Taylor و تیمی پڕۆژەکە. What was Ashurbanipal’s Library?. پڕۆژەی لێکۆڵینەوەی British Museum, 2020–2024.

    لێکۆڵینەوە لە قەبارە، سەرچاوە، تێبینییەکانی کۆتایی دەق و چوارچێوە شوێنەوارییەکانی کۆمەڵە لوحەکانی Nineveh.

  4. British Museum و LMU Munich. Reading the Library of Ashurbanipal. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, 2022–.

    بەڵگەنامە و چاپەکانی پڕۆژە بۆ کۆمەڵە زانستییەکانی Nineveh.

  5. Eckart Frahm، سەرنووسەر.. A Companion to Assyria. Wiley-Blackwell, 2017.

    بەشە پسپۆڕییەکان کە مێژوو، زمان، شار، دامەزراوە و وەرگرتنی دواتری ئاشووری دەگرنەوە.

  6. Silvie Zamazalová. Aramaic and Hebrew in Alphabetic Scripts. The Nimrud Project, ORACC.
  7. British Museum. Fall of Nineveh Chronicle, BM 21901. کۆمەڵەی British Museum.

    ڕۆژنووسێکی بابلی کە هەڵمەتە یەکلاییکەرەوەکانی 616–609 BCE دەگرێتەوە.