بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • نەینەوا لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە بەرامبەر مووسڵی ئێستا هەڵکەوتبوو و پێش ئەوەی ببێت بە پایتەختی ئیمپراتۆری مێژوویەکی درێژی هەبوو.
  • Sennacherib بە کۆشک، دیوار، دەروازە، کەناڵ، باخ و دامەزراوە ئاوییە هەرێمییەکان گۆڕی.
  • شارەکە لە 612 پێش زایین داگیر کرا، بەڵام نیشتەجێبوون و بیرەوەریی دواتر بەردەوام بوو؛ هەڵکۆڵینەکانی سەدەی نۆزدەهەم لەناو ناوچەیەکی زیندووی هەرێمیدا ڕوویان دا.

شارێک بەرامبەر مووسڵ

وێرانەکانی نەینەوا لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە لەناو مووسڵی ئێستادان. دوو گردی سەرەکی، Kuyunjik و Nebi Yunus، لە سەرووی شارێکی گەورەی خوارەوە هەڵدەکەون کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریدا بە نزیکەی دوازدە کیلۆمەتر دیوار گەمارۆ درابوو. ناوچە دیوارگیراوەکە نزیکەی 750 هێکتاری دەگرتەوە، بەڵام خەمڵاندنی دانیشتووان زۆر جیاوازە بۆ ئەوەی وەک ڕاستی پێشکەش بکرێت. کۆئۆردیناتێک بۆ Kuyunjik شوێنی یەک گرد دیاری دەکات؛ هەموو ناوچە شارستانییە کۆنەکە پێناسە ناکات.[1][2]

نەینەوا هەروەها ناوی پارێزگایەکی هاوچەرخی عێراقییە کە زۆر لە شارە شوێنەوارناسییەکە گەورەترە. جیاکردنەوەی شوێنەوار، شاری گەورە و پارێزگا ڕێگە لە تێکەڵبوون دەگرێت. ناوچەکە گەڕەک، ڕێگا، زیارەتگا و کۆمەڵگە دەگرێتەوە کە مێژوویان بە هەڵکۆڵین دەستی پێ نەکردووە. بۆیە بەڕێوەبردنی میرات شوێنەوارناسی، ژیانی شار، گرنگیی ئایینی، زیانی ملمڵانێ و مافەکانی خەڵکی دەگرێتەوە کە لە تەنیشت و لەسەر چینە کۆنەکان دەژین.[3][12]

کۆنتر لە ئیمپراتۆریی ئاشووری

نیشتەجێبوون لە Kuyunjik بۆ پێش مێژوو دەگەڕێتەوە. تا هەزارەی دووەمی پێش زایین، نەینەوا ناوەندێکی گرنگی ئایینیی خواژنە Ishtar بوو، کە پەرستنەکەی سەرنجی شاهانەی فەرمانڕەوا ئاشووری و هاوسێکانی ڕادەکێشا. پاشایانی ئاشووریی ناوەڕاست و سەرەتای ئاشووریی نوێ پەرستگاکانیان چاک دەکردەوە و لەوێ بینایان دروست دەکرد. بۆیە هەڵەیە نەینەوا وەک شارێکی نوێی دروستکراو لەلایەن Sennacherib وەسف بکرێت یان ناسنامەکەی بە تەواوی وابەستە بکرێت بە دوا سەدەی ئیمپراتۆری.[1][3]

شوێنەکەی دەستگەیشتنی بە دیجلە، دەشتە نزیکەکان و ڕێگاکانی ڕۆژهەڵات بەرەو Arbela و زاگڕۆس دەدا. بەڵام شارێکی کۆن لە زەوی ستراتیژی زیاتر بوو: پەرستگا، بازاڕ، کارگە، ماڵ و ڕێوڕەسمی ناشتنی مردووان لە ماوەی سەدەکاندا کەڵەکە بوون. زۆرێکی هێشتا دژوارە بۆ دۆزینەوە، چونکە بیناسازیی دواتر، ڕێبازە سەرەتاییەکانی هەڵکۆڵین و بەکارهێنانی هاوچەرخی شار بەشێک لە تۆمارەکەیان تێکدا.[2][3]

«کۆشکی بێ هاوتا»ـی Sennacherib

دوای ئەوەی Sargon II لە 705 پێش زایین مرد، Sennacherib، Dur-Sharrukinـی وەک نیشتەجێگەی سەرەکیی شاهانە بەجێ هێشت و نەینەوای کرد بە ناوەندی فەرمانڕەواییەکەی. کۆشکی باشووری ڕۆژئاوا قەڵای Kuyunjikـی گرتبوو. ژوورە هەڵکۆڵراوەکانی هێرشەکان، کارەکانی بیناسازی و جوڵەی ڕێکخراوی باجیان پیشان دەدا. نەخشە هەڵکۆڵراوە بەناوبانگەکانی گەمارۆی Lachish هێرشێکی ڕۆژئاواییان کرد بە زنجیرەیەکی بینراوی کۆنترۆڵکراو بۆ بینەرانی ناو دەربار.[4][1]

Sennacherib هەروەها دیوار، دەروازە مەزنەکان و شەقامەکانی فراوان کرد. نووسینە هەڵکۆڵراوەکان دروستکردنی شارێکی شایانی پاشایەتی وەسف دەکەن، بەڵام نابێت وەک ئەوە بخوێندرێنەوە کە پێش ئەو هیچ نەبووبێت. پڕۆژەکەی شوێنێکی کۆنی بە قەبارەیەکی گەورە دووبارە ڕێکخستەوە. کار، کەرەستە و خەڵکە ئاوارەکان کە بۆ بیناسازی پێویست بوون، شکۆی پایتەختیان بە سەرچاوە نایەکسانەکانی ئیمپراتۆری بەستەوە.[4][5]

ئاو، باخەکان و ئەندازیاریی هەرێمی

کەناڵەکان ئاویان لە حەوزە دوورەکانەوە بۆ کێڵگە و باخەکانی نەینەوا دەهێنا. لە Jerwan، ئاوبەرێکی مەزنی بەردین کەناڵێکی بەسەر دۆڵێکدا دەبرد. ئەم کارانە پشتگیری کشتوکاڵ و ژیانی شاریان دەکرد و هەروەها توانای پاشایان بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی ناوچە ڕادەگەیاند. نووسینە هەڵکۆڵراوەکان باخی فراوان و ڕووەکی نامۆ ستایش دەکەن، بەڵام سیستەمەکە هەروەها پشت بە توپوگرافیای ناوخۆیی، چاککردنەوە و کۆمەڵگەکانی بە درێژایی ڕێگاکەی دەبەست.[1][2]

Stephanie Dalley بەڵگەی هێناوەتەوە کە نەریتەکانی دواتری باخە هەڵواسراوەکانی بابل ڕەنگە بیرەوەریی باخەکانی Sennacherib لە نەینەوا بپارێزن. تیۆرییەکە دیار و زیرەکانەیە، نەک ڕاستیی یەکلایی‌کراوە. هیچ تایبەتمەندییەکی تاکی شوێنەوارناسی بە کۆتایی سەرسوڕهێنەرە کلاسیکییەکە ناناسێنێت، و سەرچاوە یۆنانی و میخییە پەیوەندیدارەکان پرسیاری دژواری وەرگێڕان، شوێن و گواستنەوە دەورووژێنن.[3]

دەربار و کۆکراوەکانی Ashurbanipal

Ashurbanipal کۆشکی باکووری دروست و ڕازاندەوە. نەخشە هەڵکۆڵراوەکانی ڕاوی شاهانەی شێر پێکهاتەی جەستەی چاودێریکراو، زنجیرەی کۆنترۆڵکراو و پاشایەتیی توندوتیژ پێکەوە دەبەستن؛ دیمەنەکانی جەنگ شکستی Elam و هێرشەکانی تر پیشان دەدەن. بەرهەمی نائاسایی هونەر و بەڵگەهێنانەوەن سەبارەت بە دەسەڵات، نەک تۆماری وێنەگرتن. مانەوەیان لە مۆزەخانەکان هەردوو وێرانکردنی کۆن و بردنیان لە سەدەی نۆزدەهەم ڕەنگ دەداتەوە.[6][5]

کۆکراوەکانی لووح کە لە نەینەوا هەڵکۆڵراون دەقی زانستی، ئەدەبی، پزیشکی، فاڵگرتنەوە، فەرهەنگی و کارگێڕی دەگرنەوە. ناوبردنیان بە کتێبخانەی Ashurbanipal ئاسانە، بەڵام دەستەواژەکە بابەت لە چەند ژوور، دامەزراوە و مێژوویەک کۆدەکاتەوە. لووحەکان گرنگن نەک تەنها چونکە بەرهەمی بەناوبانگ وەک Gilgamesh لەنێوانیاندا دەرکەوتووە، بەڵکو چونکە کردارە ڕۆژانەکانی کۆپیکردن، پشکنین، ئامۆژگاری و لێکدانەوە لە دەربار دەپارێزن.[7][8]

گەمارۆ و کەوتنی 612 پێش زایین

هاوپەیمانییەکی بابلی–مادی لە 612 پێش زایین نەینەوای گەمارۆ دا و داگیری کرد. ڕووداوە مێژووییە بابلییەکە زنجیرە بنەڕەتییەکە دەدات، لە کاتێکدا چینە سووتاوەکان، پەیکەری پەرشبوو و لووحە زیانلێکەوتووەکان بەڵگەی شوێنەوارناسی پێشکەش دەکەن. گێڕانەوەکانی دواتر هەندێک جار لافاوێکی لەناکاو یان لەناوبردنی تەواو زیاد دەکەن. سەرچاوەکان داگیرکردنێکی وێرانکەر پشتڕاست دەکەنەوە، نەک بانگەشەی ئەوەی هەموو دانیشتوویەک مرد یان هەموو شارە گەمارۆدراوەکە بەیەکجار سڕایەوە.[9][10]

هێزە ئاشوورییەکان لە Harranـەوە بەردەوام بوون تا پەلاماری پێچەوانەی شکست‌خواردوویان لە 609. نەینەوا ڕۆڵەکەی وەک پایتەختی ئیمپراتۆری لەدەست دا، و بەشەکانی ناوەندە مەزنەکەی بوون بە وێرانە. نیشتەجێبوونی دواتر لە سەردەمەکانی هێلینی، پارتی، ساسانی و ئیسلامیدا بە قەبارەی گۆڕاو ڕووی دا. «کەوتوو» و «بۆ هەمیشە بێ دانیشتوو» هاوواتا نین.[11][3]

بیرەوەری، هەڵکۆڵین و کۆکردنەوەی کۆلۆنیالی

کتێبەکانی کتێبی پیرۆز و نووسەرە کلاسیکییەکان بیرەوەرییەکی بەهێزی نەینەوایان وەک شارێکی فراوان، لووتبەرز و پڕ لە واتای ئەخلاقی پاراست. ئەو بەرهەمانە بەڵگەی لێکدانەوەی دواترن و هەروەها لە هەندێک حاڵەتدا بۆ بەراوردی مێژوویی. «گەشتی سێ ڕۆژ»ـی کتێبی یونس نابێت بگۆڕدرێت بۆ پێوانەیەکی ڕووپێوی هاوچەرخ یان ژمارەی دانیشتووان. قەبارەی ئەدەبی خزمەتی مەبەستی ئەدەبی دەکات.[3]

هەڵکۆڵین بە پشتگیریی ئەورووپی لە دەیەی 1840 لە Kuyunjik دەستی پێ کرد. Austen Henry Layard بەشەکانی کۆشکی Sennacheribـی ئاشکرا کرد، و شوێنەوارناس Hormuzd Rassam، کە لە مووسڵ لەدایک بوو، لە 1853 کۆشکی باکووری Ashurbanipalـی دۆزییەوە. کرێکارە ناوخۆییەکان دۆزینەوەکانیان کردە ئەگەر، بەڵام زۆرجار لە گێڕانەوە بڵاوکراوەکاندا خرانە پەراوێز. شتەکان لە ژێر بارودۆخی ئیمپراتۆری چوونە ناو کۆکراوەکانی لەندەن و شوێنەکانی تر، و هەڵکۆڵینی سەرەتایی زانیاریی چوارچێوە وردەکانی بە فیڕۆ دا کە ئێستا توێژەران هەوڵی بازسازییان دەدەن.[7][1]

نەینەوا ئەمڕۆ

شوێنەوارەکە لە ملمڵانێی نوێدا تووشی پشتگوێخستن، تاڵان و وێرانکردنی بەئەنقەست بوو. ISIS دەروازەی Mashkiـی وێران کرد و زیانی بە Nebi Yunus گەیاند؛ بەڵگەکردن و دروستکردنەوە بە سەرکردایەتیی عێراقی لەو کاتەوە هەلی توێژینەوە و دەستگەیشتنی گشتییان دووبارە کردووەتەوە. نۆژەنکردنەوە دەبێت ماددەی ڕەسەن، بازسازیی بەڵگەدار و دەستێوەردانی نوێ جیا بکاتەوە، تا سەردانکەران بتوانن لەوە تێبگەن کە دەیبینن.[12]

نەینەوا هێشتا لە وێرانەیەک زیاترە. بابەتێکی میراتی جیهانی، نیشانەیەک لەناو مووسڵ و شوێنێکی پەیوەست بە مێژووی ئاشووری و فراوانتری عێراقییە. مامەڵەکردنی بەرپرسانە لەگەڵیدا مانای دانپێدانان بە دامەزراوە و کۆمەڵگە عێراقییەکان، تۆمارکردنی زیان بەبێ هەست‌ورووژاندن، و ناسینی ئەوەیە کە چیرۆکی شوێنەوارناسی بەشێکە لە مێژووی شوێنەوارەکە، نەک کۆتایی‌وتەیەکی بێلایەن.[3]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Eckart Frahm. The Great City: Nineveh in the Age of Sennacherib. Journal of the Canadian Society for Mesopotamian Studies 3, 2008.
  2. Karen Radner. Ancient Assyria: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2015.

    پوختەیەکی زانستیی جوگرافیا، کۆمەڵگا و مێژووی ئیمپراتۆریی ئاشووری.

  3. Eckart Frahm، سەرنووسەر.. A Companion to Assyria. Wiley-Blackwell, 2017.

    بەشە پسپۆڕییەکان کە مێژوو، زمان، شار، دامەزراوە و وەرگرتنی دواتری ئاشووری دەگرنەوە.

  4. Grant Frame، بەڕێوەبەر. Royal Inscriptions of the Neo-Assyrian Period. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, University of Pennsylvania.

    چاپ و وەرگێڕانی زانستیی گەڕان‌پێکراوی نووسراوە شاهانەکان؛ ئەم دەقانە نووسینی سیاسیی شاهانەن، نەک ڕۆژنووسی بێلایەن.

  5. Joan Aruz، Sarah B. Graff و Yelena Rakic، سەرنووسەران.. Assyria to Iberia at the Dawn of the Classical Age. The Metropolitan Museum of Art, 2014.

    لێکۆڵینەوەی مۆزەخانە لە هونەری ئاشووری، وێنەی ئیمپراتۆری و ئاڵوگۆڕی نێوان ناوچەکان.

  6. British Museum. Who was Ashurbanipal?. بلۆگی British Museum, 2018.
  7. Jon Taylor و تیمی پڕۆژەکە. What was Ashurbanipal’s Library?. پڕۆژەی لێکۆڵینەوەی British Museum, 2020–2024.

    لێکۆڵینەوە لە قەبارە، سەرچاوە، تێبینییەکانی کۆتایی دەق و چوارچێوە شوێنەوارییەکانی کۆمەڵە لوحەکانی Nineveh.

  8. British Museum و LMU Munich. Reading the Library of Ashurbanipal. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, 2022–.

    بەڵگەنامە و چاپەکانی پڕۆژە بۆ کۆمەڵە زانستییەکانی Nineveh.

  9. British Museum. Fall of Nineveh Chronicle, BM 21901. کۆمەڵەی British Museum.

    ڕۆژنووسێکی بابلی کە هەڵمەتە یەکلاییکەرەوەکانی 616–609 BCE دەگرێتەوە.

  10. Simonetta Ponchia. The End of the Neo-Assyrian Empire. The End of Empires, Springer Nature, 2022.

    پێداچوونەوە بە بەڵگە کەمەکانی کۆتایی و ڕوونکردنەوە کێبڕکێکارەکانی داڕمانی ئیمپراتۆریەت دەکات.

  11. Stefan R. Hauser. Post-Imperial Assyria. A Companion to Assyria, Wiley-Blackwell, 2017.
  12. UNESCO World Heritage Centre. Ashur (Qal’at Sherqat). World Heritage List, 2003–.

    مێژوو، گرنگی و دۆخی پاراستنی شوێنەکە.