بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • هەڵمەتەکان پەیوەست بوون بە وەرگرتنی سەرباز و خۆراک و ئاژەڵ و گواستنەوە و بەرپرس و پەیوەندییەکان و هەروەها چەک.
  • ڕیلیفەکانی کۆشک و نووسراوەکانی شاهانە و نامە و لیستە ئیدارییەکان هەریەکەیان بەڵگەی جیاواز دەپارێزن.
  • سوپا بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانکاری بەسەردا هات و خەڵکی ئیمپراتۆریەتێکی هەمەچەشنی تێدابوو؛ هیچ ئیدیعایەکی سادەی نەدۆڕان مێژووەکەی ڕوون ناکاتەوە.

سوپایەک کە لە تۆماری جیاوازەوە بنیات نراوەتەوە

دەقە شاهانەییەکانی ئاشوورییەکان پاشا و سەرکەوتنەکانی لە پێشەوەن. ڕیلیفەکان دیمەنە سەربازییە هەڵبژێردراوەکان نیشان دەدەن، لە کاتێکدا نامە و بەڵگەنامە کارگێڕییەکان کێشە پراکتیکییەکان ئاشکرا دەکەن کە شوێنەوارە گشتیەکان جێی دەهێڵن. لێکۆڵینەوەکانی تاماس دێزسۆ لە وەرگرتنی سەرباز و لۆجستیک ئەم بەڵگانە تێکەڵ دەکات بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ کتێبێکی ئاشووری کە لە ژیاندا مابێت باسی تەواوی سیستەمەکە ناکات. بۆیە ئاوەدانکردنەوەیەک دەبێت لە وردەکارییەکانیدا بە شێوەیەکی کاتی بمێنێتەوە، بە تایبەت کاتێک بەڵگەکانی سەردەمی حوکمڕانی یان ناوچە جیاوازەکان پێکەوە دادەنرێت.[1]

هێزی شاهانە و پابەندبوونی پارێزگاکان

دێزسۆ جیاوازی دەکات لە فەیلەقی شاهانە، بەشەکانی پارێزگاکان و جۆرەکانی تری وەرگرتنی سەرباز و خزمەتگوزاری. زەوی، پابەندبوونەکانی کار و یەکخستنی ئیمپراتۆری یارمەتی بەستنەوەی کۆمەڵگاکانیان بە دابینکردنی سەربازییەوە دا. ئەمە یەک هێزی یەکسان نەبوو کە لە یەک دانیشتووانەوە وەرگیرابێت. ئەو بەشدارییەی کە چاوەڕوان دەکرێت لە ناوچەیەکەوە دەتوانێت خەڵک، ئامێر یان خۆراک لەخۆبگرێت. بەڵگەکان بۆ یەکەیەکی ناونراو وردترن لە لێدوانێکی گشتی کە هەموو بابەتێک خزمەتێکی هاوشێوەی ئەنجامداوە یان هەموو سەربازەکان هەمان پێگەی پیشەیییان هەبووە.[1]

قەڵای شەلمانسەر: دیمەنێکی سەربازی کارکردن

ئەو کۆمپلێکسە گەورەیەی کە لەلایەن شوێنەوارناسە مۆدێرنەکانەوە ناوی لێنراوە فۆرت شالمانێسەر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کەلهو وەستابوو. حەوشە و وەرشە و شوێنی عەمبار و سەربازگە و شوقەی شاهانەی لەخۆگرتبوو. ئەرکە تێکەڵەکانی بیرخستنەوەیەکە کە ئیدارەی سەربازی و ژیانی دەربار پەیوەست بوون. ئەو لوحانەی کە کۆی پیاوان و ئەسپ و هێسترەکان تۆمار دەکەن تەواوکەری ئامێرە هەڵکەندراوەکانن. نە پلانی کۆشک و نە جێگیرکردنی هارنێسی گۆشەگیر بۆ خۆی بەس نییە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی چۆنیەتی کارکردنی تەواوی سوپای هەڵمەتی سەربازی.[3]

گەیاندنی سوپایەک بۆ شوێنی مەبەست

ئەندرێاس فۆکس باسی ئەو سەربازانە دەکات کە لە نزیک پایتەختێک یان لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتەکەدا لە ناوەندێکی سنووریدا کۆدەبنەوە. جووڵەکردن لە ڕێگەی خاکی ژێر دەستی ئاشوورییەکانەوە دەتوانێت خاڵە دامەزراوەکانی دابینکردن کەڵک وەربگرێت؛ لە دەرەوەی ئەو تۆڕانە، بەدەستهێنانی خۆراک قورستر و مەترسیدارتر بوو. هەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و داگیرکردنی خاکەکان داواکاری جیاوازیان خستە سەر سوپایەک. دۆزینەوەی خۆراک و دەستبەسەرداگرتنی خۆراک بەڕێکەوت نەبوو لە شەڕدا: کاریگەرییان لەسەر ئەو کەسانە هەبوو کە بەدرێژایی ڕێگایەک دەژین و ئەو مەترسیانەیان لە قاڵب دا کە فەرماندەکان ڕووبەڕوویان دەبوونەوە.[2]

ئەسپ و ئاژەڵە بارهەڵگرەکان پێویستیان بە خۆراک و مامەڵەکار و جێگرەوە هەبوو هەروەها سوار یان شۆفێر. لیستە ئەسپەکان لە کەلهوەوە ئەم بەرپرسیارێتیانە لە ژینگەیەکی ئیداریدا دیار دەکەن. هەروەها هۆشداری دەدەن لە خوێندنەوەی وێنایەکی شاهانەی گالیسکە گەورەکان وەک باسێکی تەواو لە سەرچاوە سەربازییەکان. توانای کۆکردنەوەی ئاژەڵەکان و پاراستنیان کێشەیەکی ڕێکخراوەیی بەردەوام بوو، نەک سەرچاوەیەک کە هەرکاتێک پاشایەک هەڵمەتێکی ڕاگەیاند بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بەردەست بوو.[3][1]

خوێندنەوەی هێرشکردنە سەر لاخیش

ڕەیلیفێکی مۆزەخانەی بەریتانی لە کۆشکی باشووری ڕۆژئاوای سەناحریبەوە سەرەتای هێرشکردنە سەر لاخیش نیشان دەدات، کە تیرهەڵگر و بەردهاوێژەکان لە پشت هێرشەکەوەن. مۆزەخانەکە گەمارۆی نوێنەرایەتیکراو بە جیا لە بەرواری بەرهەمهێنانی دواتری پانێڵی نەخشێنراو دەناسێنێت. ئەو جیاکارییە گرنگە: نەقشە هەڵکەندراوەکە وێنەکردنێکە کە دوای ڕووداوێک ڕاسپێردراوە، نەک نووسراوێکی بینراو کە لە کاتی شەڕدا دروستکراوە. دەتوانێت ئەوە ئاشکرا بکات کە چۆن دەربار چیرۆکێکی سەبارەت بە سەرکەوتن و چەک و جووڵە و دەسەڵاتی شاهانە ڕێکخستووە.[4]

بەراوردکردنی ئەم جۆرە وێنانە لەگەڵ گێڕانەوەی هەڵمەتی سەربازی و کاری شوێنەواریی لە شوێنی نیشتەجێبوونی هێرشکراو و بەڵگەی ئیداری بۆ سوپا. باسی فۆکس جۆرە جیاوازەکانی ئۆپەراسیۆن جیا دەکاتەوە نەک گریمانە بکات کە هەموو گەشتێک بە لکاندنی هەمیشەیی کۆتایی هاتووە. شارێکی دەستبەسەرداگیراو، باج لە فەرمانڕەوایەک و پارێزگایەک کە لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆدایە، دەرئەنجامی ئاڵوگۆڕ نین. ئەزموونی خەڵکی مەدەنی و دیل و ئاوارەکانیش سەر بە مێژووی سەربازییە، تەنانەت کاتێک شوێنەوارەکان لە پێشەوەی سەرکەوتنی شاهانەن.[2][4]

پەیام و دەسەڵات و سنووری فەرمان

تۆڕی ڕێگاوبانی ئیمپراتۆری وێستگە و کوریەری ڕیلەی بەکاردەهێنا بۆ گواستنەوەی نامە فەرمییەکان. ڕادنەر ڕوونی دەکاتەوە کە دەستڕاگەیشتن سنووردار کراوە و لە ڕێگەی دەسەڵاتی فەرمیەوە ڕەسەنایەتی کراوە. زۆرجار نامەنووسی دەمێنێتەوە چونکە شتێکی چاوەڕواننەکراو پێویستی بە سەرنجی پاشا هەبوو. نابێت ئەم جۆرە نامانە وەک بەڵگەیەک بخوێنرێتەوە کە هەموو سیستەمەکە هەمیشە شکستی هێناوە، بەڵام هەروەها نابێت وەسفکردنی پەیوەندی خێرا ببێتە ئیدیعای کۆنترۆڵکردنی بێ ماندووبوون. وەرگرتنی سەرباز، دابینکردن، حوکمدانی ناوخۆیی و پەیوەندیکردن پێکەوە دەسەڵاتی سەربازییان کردە مەمکین- و سنوورەکانی ئاشکرا کرد.[5]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Tamás Dezső. The Assyrian Army II: Recruitment and Logistics. چاپخانەی زانکۆی ئیۆتڤۆس, 2016.

    کۆکردنەوەی توێژینەوە لە وەرگرتنی سەرباز، بەشەکانی پارێزگا، بەشەخۆراک، پابەندبوونی زەوی، ئەسپ و بەڵگەی دابینکردن، بە تایبەت ل15-59 و 59-104.

  2. Andreas Fuchs. Assyria at War: Strategy and Conduct. کتێبی دەستی ئۆکسفۆرد بۆ کولتوری میخ، بەڵگەیەک کە نووسەر میوانداری دەکات, 2011.

    کۆبوونەوەی کەمپەین، دابینکردن، هەڵکوتانە سەر، فەتحکردن و سنووری ڕیتۆریکی سەرکەوتنی گشتگیر؛ فایلە بەستراوەکە بەڵگەی بڵاوکراوەیە.

  3. Nimrud project editors. Fort Shalmaneser, the royal arsenal. نەمرود: ماددییەکانی بەرهەمهێنانی زانیاری ئاشووری / ORACC.

    پلانی شوێنەوار، ئەرکە سەربازییەکان/نیشتەجێبوون، لوحی بەشەخۆراک، لیستی ئەسپ و ئیدارەی ماڵە نوخبەییەکان.

  4. British Museum. Lachish assault relief, museum number 124904. تۆماری کۆکردنەوە، 1856،0909.14، پانێڵی 5.

    بەردهاوێژ و تیرهەڵگرەکان، شوێنی دۆزینەوەی نەینەوا و هێرشی نوێنەرایەتیکراو دەناسێتەوە؛ وێنەیەکی ڕاسپێردراو تۆمارێکی شەڕی دەستکارینەکراو نییە.

  5. Karen Radner. The King’s Road: the imperial communication network. بیناکارانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری / ORACC، پێداچوونەوەی ساڵی 2024.

    کوریەری ڕێلەی، وێستگەی ڕێگاوبان، مۆری فەرمی و سروشتی کێشەئاڕاستەی نامەنووسی ماوەتەوە.