بە شێوەیەکی ناوەڕۆکی فراوان کراوە و سەرچاوەکان پشکنراون: 4 October 2026 · هیچ بانگەشەیەکی پێداچوونەوەی سەربەخۆی پسپۆڕان نەکراوە.
ئاشووری نوێ فەرمانڕەوا
Tiglath-Pileser III
فەرمانڕەوایەکی گۆڕانکاری کە ئیمپراتۆریەتەکەی دووبارە ڕێک خست، حکومەتی پارێزگاکانی فراوان کرد و زۆرێک لە Levant ـی خستە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ.
- ماوەی نزیکەیی فەرمانڕەوایی
- 745–727 BCE
- خێزان / بنەماڵەی شاهانە
- پەیوەندیی بنەماڵەی شاهانە جێی ناکۆکییە
خاڵە بەرواردارەکانی وەرچەرخان
- 745 BCE
- دوای یاخیبوونی Kalhu لە 746 تەختی گرت.
- 740 BCE
- بەرگریی Arpad کۆتایی هات و خاکەکەی بوو بە پارێزگای ئاشووری.
- 732 BCE
- Damascus کەوت؛ پاشایەتییەکەی لکا.
- 729 BCE
- Nabû-mukin-zēriی تێکشکاند و بوو بە پاشای Babylon.
بەدەستگرتنی تەخت و یەکەم ساڵی تەواوی فەرمانڕەوایی، لە شوێنی پەیوەندیداردا بە جیا دەنووسرێن. ناونیشانێکی پێش زایین دەتوانێت بەشەکانی دوو ساڵی یولیانی لەخۆ بگرێت.
کڕۆنۆلۆژیا لەگەڵ بەڵگەکە بەراورد بکە
بەروارە باوەکەی بەدەستگرتنی تەخت 745ە؛ هەندێک ناونیشانی زانایانە 744، یەکەم ساڵی تەواوی فەرمانڕەوایی، بەکاردەهێنن. ئەو جیاوازییە بەڵگەی دوو فەرمانڕەوای جیاواز نییە. ڕەچەڵەکی و هەر ناوێکی پێش بەدەستگرتنی تەخت هێشتا نادڵنیان و نابێت بکرێنە دەستپێکێکی دڵنیای ژیاننامە.
لکاندن پەیوەندیی نێوان دەربارێکی ئاشووری و پاشایەتییەکی شکستخواردووی گۆڕی. باج لە فەرمانڕەوایەکی پەیوەست و تێکەڵکردن بە پارێزگاکان دوو ڕێکخستنی جیاواز بوون. نموونەکانی Arpad و Damascus ڕێگا بە خوێنەر دەدەن بە هێرشە دیاریکراوەکاندا شوێن ئەو گۆڕانە کارگێڕییە بکەوێت، لە جیاتی ئەوەی وا دابنێت هەر سەرکەوتنێکی سەربازی هەمان ئەنجامی هەبووە.
ناوە کۆنە ئەکەدییەکەی Tukulti-apil-Ešarra ئاماژە بە متمانە بە کوڕی پەرستگای Ešarra دەکات، کە بە Ninurtaەوە پەیوەستە. ئەمە پێکهێنانی ناوێکی ئایینییە، نەک وەرگێڕانێکی فەرهەنگیی هاوچەرخی سریانی. نەخشەبەرزە ناسێنراوەکەی عەرەبانە کە لە خوارەوە بەستەری بۆ دانراوە، ئاماژەی وێنەی تایبەت بە شتێکی دیاریکراو دەدات؛ هیچ گای باڵداری گشتی وەک وێنەی ئەو پیشان نەدراوە.
Karen Radner — Tiglath-pileser III ↗
British Museum — king in chariot, BM 118908 ↗ئاماژە بە شتێکی ناسێنراو؛ مۆڵەتی دووبارە بڵاوکردنەوە لێیەوە هەڵناهێنجرێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان
- دەسەڵاتی هەندێک لە گەورەکاربەدەستانی پارێزگایی کەم کردەوە
- خاکەکانی لە پارێزگای بە ناوەندی بەڕێوەبراودا لکاند
- تەختی بابلیی بە ناوی Pulu گرت
بیناسازی و پیشاندانی شاهانە
کۆشکێکی نوێی لە Kalhu دروست کرد کە نەخشەبەرزەکانی دواتر بڵاو کرانەوە و دووبارە بەکارهێنران، و بازسازیی بەرنامەکەیان دژوار کرد.
گرنگیی مێژوویی
گۆڕانە کارگێڕی و سەربازییەکانی فەرمانڕەواییەکەی ئەو پێکهاتەیان دروست کرد کە سەدەی کۆتاییی فراوانبوونی ئاشووری میراتی برد.
فەرمانڕەوایی لە چوارچێوەدا
Tiglath-Pileser III دوای ماوەیەک دەسەڵاتی گرت کە تێیدا پارێزگارە کاریگەرەکان و کاربەدەستانی دەربار خۆسەریی نائاساییان کۆکردبووەوە. پەیوەندیی ئەو بە خێزانە شاهانەکەی پێش خۆیەوە نادڵنیاە. سەرچاوەی ئەو هەرچییەک بێت، فەرمانڕەواییەکە ئاراستەکردنی توندی ناوەندیی گەڕاندەوە و چۆنیەتیی تێکەڵکردنی خاکی فەتحکراو بە دەوڵەتی ئاشووری گۆڕی.
فەرمانڕەوایی لە دەرەوەی ناونیشانی سەرەکی
لە جیاتی پشتبەستنی سەرەکی بە باجی پاشا پەیوەستەکان، هێزە ئاشوورییەکان بە زیادبوونەوە خاکەکانیان وەک پارێزگا دەڵکاند کە دانراوانی پاشا بەڕێوەیان دەبرد. پارێزگای بچووکتر دەسەڵاتی تاکە کاربەدەستانی سنووردار دەکرد، لە کاتێکدا ڕاگواستن و نیشتەجێکردنەوە کرێکار، لێهاتوویی و کۆمەڵگەکانی لە سەرتاسەری ئیمپراتۆری دەگواستەوە. ئەم سیاسەتانە نە لە یەک فەرمانڕەواییدا داهێنران و نە لە هەموو شوێنێک بە یەک شێوە جێبەجێ کران، بەڵام لە ژێر Tiglath-Pileser بوون بە ئامرازی سەرەکیی فراوانبوون.
بەڵگە و لێکدانەوە
کۆشکەکەی پاشا لە Kalhu لە سەردەمی کۆندا هەڵوەشێنرایەوە و زۆر بەردی نەخشەبەرز دووبارە بەکارهێنران، و بەرنامە بینراوەکەی پارچەپارچە مایەوە. نووسینەکانی هەروەها لە چوارچێوەی شوێنەوارناسیی ئاڵۆزدا پارێزراون. ڕووداوەنامە بابلییەکان، سەرچاوەکانی Levant و کتێبی پیرۆزی عیبری یارمەتیی بازسازیی هێرشەکان و گرتنی تەختی بابلیی بە ناوی Pulu دەدەن، بەڵام هەر سەرچاوەیەک ڕووداوەکان بە نیگەرانیی سیاسی و ئەدەبیی خۆی دەخاتە چوارچێوەوە.