بەڵگەی بەرواردار
- 879 پێش زایین ئاماژەیە
- سکۆلەرشیپی پسپۆڕ ناوەکە بە ماتیاتەوە دەبەستێتەوە لە جوگرافیای هەڵمەتی ئاشورناسیرپاڵ دووەم؛ ئەمە بەرواری دامەزراندنی نییە.[1]
- 1364
- ئەسقەفەیەکی میدیات لەناو ڕێکخراوی پاتریارکی جیاوازی تور عابدیندا دەردەکەوێت.[1]
- 2014–2017
- پڕۆژەی ئۆنلاین ئارامیی لەگەڵ کۆمەڵەیەکی نێودەوڵەتی سەرچاوەی فێرکاریی سوڕایتی پەرەپێدا.[3]
- 2021
- تورکیە کڵێسا و خانەقاکانی ناوچەکەی خستە لیستی تاقیکاری میراتی جیهانی.[2]
چوارڕێیانێک لە ناو تور عابدین
میدیات لەو شوێنە وەستاوە کە ڕێگاکانی نێوان ماردین و سیزرێ لەگەڵ ڕێگاکانی بەرەو نیسیبیس و دیجلەدا یەکدەگرنەوە. بۆیە مێژووەکەی سەر بە تۆڕێکە لە گوند و خانەقا و شارۆچکەکانی دراوسێ، نەک ئینکلاڤێکی دابڕاو. گێڕانەوەی هیدێمی تاکاهاشی شارۆچکەی مەسیحی نەریتی و ئیستێلی نزیک لە ناو میدیاتی مۆدێرن جیا دەکاتەوە. پەیوەندی لەگەڵ ماتیاتی کۆن ناسنامەیەکی مێژووییە لە جوگرافیای هەڵمەتدا؛ نابێت بگۆڕدرێت بۆ ڕۆژێکی لەدایکبوونی ورد بۆ شارۆچکەیەک کە ژینگەی دروستکراوی دواتر لە ماوەی چەندین سەدەدا پەرەی سەندووە.[1]
ناوەندێکی ئیداری عوسمانی نەک قەزایەکی نەگۆڕ
لێکۆڵینەوەکانی ئەرشیفی ئەکرێم ئەکمان و ڕێمزی ئاڤجی، گەشەسەندنی میدیات بۆ ناوەندێکی قەزای عوسمانی دەکۆڵێتەوە. کورتەیەک کە بڵاوکراونەتەوە، دۆخی گوندەکەی لە تۆمارەکانی دادگادا تا ساڵی 1823 لەگەڵ دەستنیشانکردنی قەزایەک لە تۆمارێکی ژمێریاری ساڵی 1835دا بەراورد دەکات. هەروەها ئاسایش، باج، وەرگرتنی سەربازی و دابینکردنی ئاو وەک پرسیاری گرنگ لە گەشەی شارەکاندا دەستنیشان دەکات. بۆیە پۆلە کارگێڕییەکان شانبەشانی شارۆچکە دروستکراوەکە گۆڕانکارییان بەسەردا هات. سنووری قەزای مۆدێرن نابێت وەک هێڵکارییەکی بەردەوامی هەموو کۆمەڵگەیەکی پێشووتر یان دەسەڵاتی دادوەری کڵێسا، بۆ دواوە پێشبینی بکرێت.[4]
خوێندنەوەی تەلارسازی لە دەرەوەی لیبێڵێکی گەشتیاری
دۆسیەی میراتی ناوچەیی باس لە کڵێساکانی گوندەکان و کڵێسا خانەقاکان دەکات کە پلانی تەلارسازی جیاوازیان هەیە، دواتر دووبارە ئاوەدانکراونەتەوە و ڕازاندنەوەیان ماوەتەوە. میدیات خاڵێکی شارستانی بۆ چوونە ژوورەوە بۆ ئەو دیمەنە دابین دەکات، لە کاتێکدا شوێنەکانی وەک هاه و مۆر گابرێل مێژووی خۆیان دەپارێزن. دۆسیەکە لەلایەن تورکیە لە ساڵی 2021 پێشکەش بە لیستی تاقیکاری یونسکۆ کراوە. پێشکەشکردنی دۆسیەکە بە مانای تۆمارکردنی لە لیستی میراتی جیهانی نییە، و گێڕانەوەی ناوچەیی فراوانی پێویستە بەراورد بکرێت لەگەڵ بەڵگە قۆناغ بە قۆناغەکانی هەر شوێنەوارێک نەک وەک یەک بەرواری دروستکردن مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.[2]
سورەیت، سریانی کلاسیک و تۆڕەکانی فێربوونی نوێ
سورەیت کە بە تورۆیۆش ناودەبرێت، زمانێکی نیوئارامیکی زیندووە کە پەیوەندی بە تور عابدین و کۆمەڵگاکانی ڕەوەندەوە هەیە. هاوشێوەی زمانی سریانی کلاسیک نییە کە زمانی ئەدەبی و لیتۆرگیی زۆرێک لە دامەزراوە ناوخۆییەکانە. گێڕانەوەی زانکۆی فرێی بەرلین لەبارەی پڕۆژەی ئۆنلاین ئارامیی باس لە کارەکان دەکات لەسەر وانەوتنەوە، ڕێکەوتننامەی نووسین و کەرەستە بە چەند زمانێکی فێرکاری. ئەو بەرنامەیە پاراستنی کولتووری وەک چالاکیی هاوبەش نیشان دەدات. خەمڵاندنی بەرواری قسەکەرەکانی لێرەدا وەک سەرژمێرییەکی ئێستا یان وەک پێوەرێک بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە خۆیان لەگەڵ میدیات دەناسێنن وەرنەگیراون.[3][2]
توندوتیژی و کۆچ و وابەستەیی بەردەوام
تێڕوانینی گشتی مێژوویی تاکاهاشی باس لە کاریگەرییە توندەکانی سایفۆ و دواتر گۆڕانکاری دیمۆگرافی دەکات؛ ژمارەکانی ساڵی 1914 یان 2005 دەبێ بە ڕوونی بە بەروارەوە بمێننەوە نەک ببنە کۆی گشتی ئێستا. پڕۆژەکانی زمان بەشێکی دیکەی چیرۆکەکە نیشان دەدەن: زانستی، وانەوتنەوە و بەشداریکردن لە سەرانسەری وڵاتان. میراتی کڵێسا و کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی وتاردەر دەتوانن خەڵک بە شارۆچکەیەکەوە ببەستنەوە تەنانەت دوای کۆچکردن. ئەو پەیوەندیانە دانیشتوانی فراوانتر ناسڕنەوە یان پێویست ناکات هەموو خێزانەکان هەمان ناسنامەی ئاشووری، ئارامی یان سریانی هەڵبژێرن.[1][3]
ڕێچکەی بەڵگە
سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە
- Hidemi Takahashi, Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Midyat / Medyad.
جوگرافیای شار، دامەزراوە، ئاماژەی دەستنووس و باسی دیمۆگرافی مێژوویی مێژوویی.
- Türkiye’s submission published by UNESCO World Heritage Centre. Late Antique and Medieval Churches and Monasteries of Midyat and Surrounding Area, Tentative List 6534.
تەلارسازی ناوچەیی و پێشنیاری کاتیی 15ی نیسانی 2021؛ دۆسیەی دەوڵەتی ئەندام، نەک تۆمارکردن لە لیستی میراتی جیهانی.
- Freie Universität Berlin, Institute of Semitic Studies. Aramaic Online Project, 2014–2017.
سەرچاوەی فێربوونی سوڕایت/تورۆیۆ، نووسین و چوارچێوەی ڕەوەند؛ خەمڵاندنی دانیشتوانی سەردەمی پڕۆژەکە وەک کۆی گشتی ئێستا دووبارە ناکرێتەوە.
- Ekrem Akman and Remzi Avcı, Nevşehir Hacı Bektaş Veli University Journal of ISS. The birth of a city in the shadow of conflict and thirst: Midyat as a kaza centre, 2022.
پوختەی توێژینەوەی بڵاوکراوە پشتگیری لە بەروارەکانی تۆماری ئاماژەپێکراو و پرسیارەکانی ئاو/ئاسایشی توێژینەوەکە دەکات؛ هیچ ئیدیعایەکی پێداچوونەوەی تەواوی بابەت-دەق نییە.