بەڵگەی بەرواردار
- سەرەتای هەزارەی سێیەمی پێش زایین
- چینە شوێنەوارییەکان چالاکییەکانی نیشتەجێبوونی پێشوەختە و بەرهەمهێنان بەڵگەدار دەکەن.[2]
- سەردەمی ناوەڕاست و ئاشووری نوێ
- بەرنامە شاهانەییە یەک لە دوای یەکەکان ناوەندێکی ناوچەیی دامەزراویان گۆڕی.[1]
- ساڵی 2011 بەدواوە
- نوێنەرایەتییەک بە سەرۆکایەتی فەرەنسا لەگەڵ هاوبەشە عێراقییەکان لێکۆڵینەوەیان لە ڕێکوپێکی درێژخایەنی سایتەکە کرد.[2]
ناوەندێکی ناوچەیی، نەک شوێنەوارێکی شاهانەی دابڕاو
قەسر شێمامۆک لە دەشتی هەولێر دادەنیشێت لە چوارچێوەی ئەو ڕێگایانەی کە دەڤەری دیجلە و زاگرۆس و باشووری میزۆپۆتامیا بەیەکەوە دەبەستنەوە. ناسینەوەی لەگەڵ کیلیزو لەلایەن لێکۆڵینەوە و نووسراوەکانی سەدەی نۆزدە و بیستەمەوە پشتگیری لێکرا. ناوەکە بە شارۆچکەیەکی ڕاستەقینەوە بەستراوەتەوە کە قەڵا و شارۆچکەیەکی خوارەوەی تێدایە، نەک تەنها بە یەک کۆشکەوە. لێکۆڵینەوە لەو پێکهاتانە پێکەوە یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی ڕوونی بکەینەوە کە بۆچی فەرمانڕەواکان لێرە وەبەرهێنانیان کردووە و چۆن شارە ناوچەییەکان پشتگیریان لە دیمەنی سیاسی و ئابووری فراوانتر کردووە.[1][3]
Tu’e پێش یەکخستنی ئاشوورییەکان
گێڕانەوەی هەڵکەندنەکان باس لە شارێکی پێشووتر دەکات بە ناوی Tu’e، کە قەڵا و بەڵگەنامەی مێخی تێدایە. ئەم دۆزینەوانە وا دەکات بتوانین بپرسین چی گۆڕاوە کاتێک دەسەڵاتی ئاشوور گەشەی کردووە، نەک گریمانە بکەین کە شوێنەکە بە فەتحکردنی ئیمپراتۆری دەستی پێکردووە. هەروەها ڕاپۆرتی EPHE’s 2026 باس لە نیشتەجێبوونی سەرەتای هەزارەی سێیەم و دامەزراوەکانی بەرهەمهێنانی دەفری گڵی دەکات. چینە یەک لە دوای یەکەکان ژیانی ناوخۆیی و پەیوەندییە سیاسییە جیاوازەکان تۆمار دەکەن؛ نابێت تەخت بکرێن بۆ یەک قۆناغی ئاشووری بێ پچڕان تەنها لەبەر ئەوەی کیلیزو ناسراوترین ناوی کۆن و کۆنە.[2]
بەرنامەی شاهانە لە شارێکی هەبوو
نوێنەرایەتی فەرەنسا ڕاپۆرت دەکات کە کۆشکی ئاشووری ناوەڕاست پەیوەندی بە ئەداد-نیراری یەکەمەوە هەیە، زۆر دواتر کارە گەورەکانی سەردەمی سەناحریب بەدوایدا هات. خشتی مۆرکراوی ئەم دووەمیان و ڕێڕەوی مۆنۆمێنتال بەڵگەی بەرجەستە بۆ بیناسازی دەخەنە ڕوو. بەرگرییەکان قەڵا و شوێنی نیشتەجێبوونی خوارەوەیان داخست. نووسراوی بینای پاشا سپۆنسەری و تەماح دەناسێنێت، لە کاتێکدا شوێنەوارناسی پێکهاتە ڕاستەقینەکان و ڕێککەوتەکانیان تاقیدەکاتەوە. لێرەوە ئەوە نایەت کە هەموو دیوارێکی ماوەتەوە لە ساتێکدا دروست کراوە یان هیچ بینایەکی کۆنتر لە بەکارهێناندا نەمێنێتەوە.[1][3]
نیشتەجێبوونی دواتر بەشێکە لە شوێنەکە
کیلیزو لە هەبوونی مێژوو نەوەستا کاتێک ئاشووری ئیمپراتۆری کۆتایی هات. پڕۆژەکە شوێنپێی نیشتەجێبوونی سەردەمەکانی دواتری هێلینیستی، پارتی، ساسانی و عوسمانی دەگرێتەوە. EPHE جەخت لەسەر هەردوو ئەم چینانەی دوای ئیمپراتۆریەت و نیشتەجێبوون دەکاتەوە زووتر لە شاری ئاشوور. بۆیە پاشماوەی دواتر بەڵگەن بۆ لێکۆڵینەوە، نەک پاشماوە بۆ لابردنی لە گێڕانەوەیەکی تایبەت بە شاهانە. سایتەکە وانەیەکی بەسوود بە تایبەتی پێشکەش دەکات لە جیاوازی نێوان کۆتایی هاتنی دەوڵەتێکی سیاسی و گۆڕانکاری لە نیشتەجێبوون و دامەزراوەکان و بەکارهێنانی ڕۆژانەی شوێنێکدا.[2]
هەڵکەندن و ڕووپێوی و کاریگەرییەکانی ململانێی مۆدێرن
توێژینەوەکان هەڵکەندن لەسەر قەڵاکە لەگەڵ لێکۆڵینەوە لە شارۆچکەی خوارەوە و دەشتی دەوروبەری تێکەڵ دەکات. کارەکانی پێشووتر، لەوانەش هەڵمەتی ساڵی 1933ی ئیتاڵیا، بەشێکە لە بنکەی بەڵگە نەک تۆمارێکی تەواوی شوێنەکە. هەروەها دامەزراوە سەربازییە مۆدێرنەکان و زیانەکانیش ڕووی تەپۆڵکەکە ئاڵۆز دەکەن. ئەرکی ئێستا هاوکارانی عێراقی و پسپۆڕانی نێودەوڵەتی کۆدەکاتەوە. پلان و دەفری گڵی و دەق و شوێنی وردی دۆزراوەکان دەبێت پێکەوە بخوێنرێنەوە؛ خشتێکی نووسراوی دابڕاو ناتوانێت بە خۆی تەواوی چوارچێوەی شوێنەواریی بەرهەمبهێنێتەوە.[3][1][2]
ڕێچکەی بەڵگە
سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە
- French Ministry of Culture / Qasr Shemamok archaeological mission. Kilizu — Qasr Shemamok.
پێکهاتەکانی شار، پێشتر تو’ێ، ناوەڕاست و نیوئاشووری بیناسازی و شێوازی مەیدانی؛ وشەی هەڵەی ساسانی پێش زایین پەیڕەو ناکرێ.
- Maria Grazia Masetti-Rouault and Ilaria Calini, EPHE–PSL. Archéologie du patrimoine en péril : le site de Qasr Shemamok, 9 October 2026.
باسی مێژوویی هەڵکەندنکاران لەبارەی Tu’e، بەرهەمهێنانی سەرەتایی، چینەکانی دواتر و تێکچوونی مۆدێرن.
- Antonio Invernizzi, Encyclopaedia Iranica. Kilizu i. The Site.
ناسینەوە، مێژووی هەڵکەندن و بەڵگە نووسراوەکان بۆ کارەکانی بیناسازی سەناحریب.