بەڵگەی بەرواردار
حەران دوای لەدەستدانی نەینەوا
ئەو مێژووە لە دەرەوەی وێرانبوونی نەینەوا بەردەوامە و ناوی عاشور ئوبالیت لە حەران هێناوە. بەردەوامبوونی گرنگە: لەدەستدانی پایتەختی سەرەکی یەکسەر کۆتایی بە بەرخۆدانی ڕێکخراو نەهێنا. حەران لە ڕۆژئاوای دڵی ئیمپراتۆری وێران بوو و پیرۆزگایەکی گرنگی تایبەتی خۆی هەبوو بۆ خوداوەندی مانگ سین. سەرەڕای ئەوەش گێڕانەوەی ماوەتەوە تەنیا دیدێکی تەسک لە ئیدارە و ئەو خەڵکەی کە لە ژێر دەسەڵاتی نوێدا ماونەتەوە پێشکەش دەکات.[1][2]
پاشا یان شازادەی جێنشین؟
ڕادنەر مێژووی بابلی بەراورد دەکات لەگەڵ تۆمارە یاساییەکانی گوزانا و دورکاتلیمو. لێکدانەوەی ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە دانانی نەریتی پاشایەکی ئاشووری بەستراوەتەوە بە پیرۆزگای عاشورەوە، کە لە ساڵی 614دا ون بووە. بۆیە ئاماژەکردن بە شازادەی جێنشین گرنگییەکی هەیە لە دەرەوەی وەرگێڕانێکی بەدیلێکی تەنها پاشا. ئەمە ئارگومێنتێکی سەرچاوەییە سەبارەت بە دامەزراوەکان و شەرعیەت، نەک بەڵگەی ئەوەی کە دەسەڵاتی ماوەتەوە هیچ سەرکردەیەکی دانپێدانراوی نەبووە.[2]
هاوپەیمانییەکی میسری حەرانی مسۆگەر نەکرد
کرۆنیکڵەکە هێزەکانی میسر بەو بەرگریکارانە دەبەستێتەوە کە وازیان لە حەران هێناوە و بە هەوڵی دواتر بۆ وەرگرتنەوەی حەران. لە ساڵی 609 هێرشبەرەکان فوراتیان بەزاند و شکستیان بە گارنیۆنێکی دەستێوەردان کرد و شارەکەیان گەمارۆدا بەبێ ئەوەی ئامانجەکەیان بەدەستبهێنن. تۆمارەکە هاوپەیمانییەک و ئۆپەراسیۆنێکی شکستخواردوو بەڵگە دەکات. ڕەوایەتی بە کۆبوونەوەیەکی کەسی داهێنراو لە نێوان فەرمانڕەواکان، کۆی وردی سەربازەکان یان پلانێکی شەڕی مۆدێرن و تەواو نادات.[1]
لوحەکە و نووسراوە شاهانەییە ونبووەکان
مۆزەخانەی بەریتانی BM 21901 وەک مێژوویەک دەناسێنێت کە ساڵانی 616-609 پێش زایین دەگرێتەوە، کە لەسەر لوحێکی کۆتایی بابل پارێزراوە. نووسراوێک نییە کە لەلایەن عاشور-ئوبالیتەوە ڕاسپێردرابێت. چارەسەری ڕیناپ ئاماژە بەوە دەکات کە هیچ نووسراوێکی شاهانەی ئەو نازانرێت. ئەو جۆرە جیاوازانەی نەبوون و مانەوە ژیاننامەی نایەکسان ڕوون دەکەنەوە: فەرمانڕەوا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی تۆمارەکانەوە دیارە کە کەسانی دیکە دروستیان کردووە، نەک بەرنامەیەکی کۆشکی ڕزگاربوو بە دەنگی خۆی.[3][4]
خاڵی کۆتایی تۆمارەکە، نەک بەرواری مردنی ناسراو
باسی RINAP جەخت لەوە دەکاتەوە کە Ashur-uballit لە تۆماری نووسراودا نامێنێت دوای هاتنە ژوورەوەی 609 کرۆنیکڵ. ئەوە خاڵی کۆتایی بەڵگەییە، نەک بەڵگەی ئەوەی کە لەو ساڵەدا مردووە یان مۆڵەتێکە بۆ دابینکردنی دیمەنێکی کۆتایی. هەروەها کۆتایی هاتنی ئەم ڕژێمە پاشایەتییە دەبێت جیا بکرێتەوە لە مێژووی دواتری نیشتەجێبوون و کولت و دانیشتووان. دەوڵەتێک دەتوانێت لە تۆمارە سیاسییەکان نەمێنێت بەبێ ئەوەی هەموو پێکهاتەیەک لەگەڵیدا نەمێنێت.[5][2]
ڕێچکەی بەڵگە
سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە
- Ancient Babylonian chronicle; translation adapted from A. K. Grayson and Jean-Jacques Glassner by Livius. ABC 3: Fall of Nineveh Chronicle, final entries.
حەران، هاوکاری میسر و هەڵمەتی 609؛ وەرگێڕانی کۆن، نەک هەموو ئیدیعایەک لە پێشەکی مۆدێرنەکەدا.
- Karen Radner, State Archives of Assyria Studies 28. Last Emperor or Crown Prince Forever?.
بەڵگەی ئەرشیفی، زاراوەی شازادەی جێنشین و دامەزراوەکانی تاجە گوڵینە.
- British Museum collection catalogue. BM 21901: chronicle for 616–609 BCE.
شایەتحاڵی فیزیکی، سەردەم، ناسینەوەی مۆزەخانە و مەودای مێژوو.
- Jamie Novotny and Joshua Jeffers. RINAP 5/3: Ashur-uballit II.
هیچ نووسراوێکی شاهانەی ناسراوی دوا فەرمانڕەوا و سنووری تۆماری ماوەتەوە.
- A. Kirk Grayson and Jamie Novotny. RINAP 3/2, Introduction note 4.
دیارنەمان دوای هاتنە ژوورەوەی 609 کرۆنیکڵ و زانیاری سنووردار لەسەر فەرمانڕەوای کۆتایی.