بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • توندوتیژییەکانی سوپای عێراق بەرامبەر بە هاووڵاتیانی مەدەنی ئاشووری، بە کۆمەڵکوژی لە سیمێلێ لە مانگی ئابی ساڵی 1933 گەیشتە لوتکە.
  • کۆمەڵکوژی شارۆچکەکە، هێرشە فراوانترەکان و دواتر یادکردنەوەی 7ی ئاب پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە بەڵام بابەتگەلێکی جیاوازی کرۆنۆلۆژییە.
  • ڕاپۆرتی فەرمی هاوچەرخ، گێڕانەوەی ڕزگاربووان، لێدوانی سیاسی و دواتر زانستی پێویستی بە جۆرە جیاوازەکانی ڕەخنەی سەرچاوە هەیە.

قەیرانێک دوای سەربەخۆیی

عێراق لە ساڵی 1932 وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ چووە ناو کۆمکاری گەلان و کۆتایی بە سەرپەرشتی بەریتانیا هێنا. ئاشوورییەکان ئەو کەسانەیان لەخۆگرتبوو کە بەهۆی شەڕ و چەوساندنەوەی پێشووترەوە ئاوارە بوون، کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان، تۆڕەکانی کڵێساکان و ئەو پیاوانەی پەیوەندییان بە لیڤییە ڕێکخراوەکانی بەریتانیاوە هەبوو. پرسیارەکان سەبارەت بە ئاسایش و نیشتەجێبوون و ڕەگەزنامە و دەسەڵاتی پاتریارک مار عیشای شیمون چارەسەر نەکرابوون. ئەم جیاوازییانە لەناو دانیشتوواندا گرنگن: فراکسیۆنێکی چەکدار یان سەرکردایەتییەکەی ناتوانێت لەبری هەموو مەدەنییەکی ئاشووری بوەستێت.[1][3]

لە شەڕی سنوورییەوە تا هێرش بۆ سەر خەڵکی سڤیل

لەکاتی قەیرانی هاوینەدا، پیاوە چەکدارە ئاشوورییەکان پەڕینەوە بۆ سوریای ژێر دەسەڵاتی فەرەنسا و دواتر بەرەو عێراق گەڕانەوە. شەڕ لەگەڵ سەربازە عێراقییەکان لە 4-5ی ئاب ڕوویدا. پاشان هێرش و ئێعدامەکان بە قەزاکانی باکووردا بڵاوبوونەوە. گێڕانەوەی زانستی بێت-شلیمۆن کوشتنی سەرەکی لە سیمێلێ لە 11ی ئابدا دەستنیشان دەکات، کاتێک خەڵکی مەدەنی، لەنێویاندا ئەو کەسانەی پەنایان بردبوو لەوێ، لەلایەن مەفرەزێکی سوپای عێراقەوە هێرشیان کرایە سەر. شەڕی سنوور و قەتڵوعامی خەڵکی سڤیل نابێت لە یەک ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیدا داڕووخێنرێت.[2]

سیمێلێ یەکێک بوو لە شوێنەکان لەناو جوگرافیایەکی فراوانتری کوشتن و ترس و زەوتکردن و گوند وێرانکردن. بەرگی ئەرشیفی ڕاپۆرتی ئەفسەرانی سەربازی و ئیداری و نامەنووسی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عێراق و پاتریارک و گفتوگۆی فریاگوزاری کۆدەکاتەوە. یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانەوەی چۆنیەتی سووڕانەوەی زانیارییەکان، بەڵام هەر بەڵگەنامەیەک دەبێت بەرواری دابنرێت و بخوێنرێتەوە بۆ ئەوەی نووسەرەکەی بزانێت. مانەوەی فایلێک لە ئەرشیفی بەریتانیادا نابێتە هۆی ئەوەی کە سیاسەت یان ڕاپۆرتکردنی بەریتانیا بێ بەرژەوەندی بێت.[3]

ئاماری قوربانییەکان دەتوانن چی جێگیر بکەن

توێژینەوەکەى بەردە کۆمەڵکوژییەکە بە ئامارێک دەناسێنێت کە لانیکەم 600 کەس لە سیمێلێ کوژراون. لاپەڕەی یادکردنەوەی دامەزراوەی ڕۆشنبیری ئاشووری نزیکەی 3000 کەسی کوژراو لە سیمێلێ دەخاتە ڕوو. ئەم خەمڵاندنە جیاوازانە پێویستیان بە لێکۆڵینەوە هەیە نەک گریمانەیەک کە هەموو ناتەبایییەک ڕەنگدانەوەی پانتایی جوگرافیایە. ئەم بابەتە کۆی گشتی یەکگرتوو هەڵنابژێرێت. بەراوردێکی بەرگریکراو دەبێت ژمارەی دانیشتووان و ڕووبەر و نێوانیان دەستنیشان بکات کە دەژمێردرێت، و ئایا ژمارەیەک لەسەر قوربانییە ناودارەکان، ڕاپۆرتە هاوچەرخەکان یان بنیاتنانەوەی دواتر وەستاوە.[1][5]

فریاگوزاری و سیاسەتی نێودەوڵەتی و ئاوارەیی

لە 13ی تشرینی دووەمی ساڵی 1933، ئەنتۆنی ئیدن بە ئەنجومەنی کۆمۆنەکانی ڕاگەیاند کە لیژنەیەکی ئەنجومەنی لیگ کە لە 14ی تشرینی یەکەم دامەزرا، بیر لە نیشتەجێکردنی دەرەوەی عێراق بۆ ئاشوورییەکان دەکاتەوە کە ئارەزووی ڕۆیشتنیان هەیە. هەروەها باسی لە ڕێوشوێنی پاراستن و فریاگوزاری و ئاوەدانکردنەوە کرد. عەقید وێدگووود تەحەدای بەرپرسیارێتی بەریتانیای کرد لە جێهێشتنی خەڵک بەبێ پاراستن. ئەم ئاڵوگۆڕە لێدوانەکانی حکومەت و ڕەخنەکانی پەرلەمان بەڵگەنامە دەکات، نەک بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی کە ڕێوشوێنە بەڵێندراوەکان پێداویستییەکانی هەموو ڕزگاربوویەک دابین دەکەن یان ئاوارەبوون بە ئارەزووی خۆی لە بارودۆخی سەلامەتیدا هەڵبژێردرابێت.[4]

سکۆلەرشیپ بخوێنەرەوە بەبێ ئەوەی ئینکاری بەرهەمبهێنیتەوە

گێڕانەوەکانی دواتر سەبارەت بە سیاسەت و بەرپرسیارێتی و لێکدانەوەی داواکارییە سیاسییەکانی ئاشوور ناکۆکن. بێت-شلیمۆن لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن بەرگرییەکی زۆرجار ئاماژەی پێکراوە لە دەوڵەتی عێراق، گێڕانەوەکانی قوربانیانی پەراوێزخستووە و توندوتیژییەکەی بە کەم پیشان داوە. بەردە کێشەیەکی جیاواز پەیڕەو دەکات: بۆچی میسیۆنەرە ئەمریکییەکان پشتگیری سیاسییان کشاندەوە سەرەڕای ئەوەی پێشتر خەمی ئاشوورییەکانیان هەبوو. ئەم پرسیارانە بەرهەمهێنانی زانستی مێژوویی ڕۆشن دەکەنەوە. نە ناکۆکی نێوان مێژوونووسان و نە ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوەی ناسیۆنالیستی، پاساو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کوشتنی خەڵکی مەدەنی وەک داهێنانێکی نادیار نادات.[2][1]

7ی ئاب و کاری زیکر

دامەزراوەی ڕۆشنبیری ئاشووری 7ی ئاب بە ڕۆژی شەهیدانی ئاشوور وەسف دەکات، کە یادی سیمێلێ و ئەو کەسانە دەکاتەوە کە لە ئەڵقەکانی دیکەی چەوساندنەوەدا کوژراون. بەرواری یادکردنەوە هەموو هێرشێکی بەڵگەدار ناگوازێتەوە بۆ ئەو ڕۆژە. هێشتنەوەی جیاکارییەکە ڕێگە بە یادکردنەوە و کرۆنۆلۆژیای مێژوویی دەدات کە پێکەوە بژین. ئەمە پێشەکییەکی پەروەردەیی سەرچاوەگرتووە، نەک لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆ کە لەلایەن پسپۆڕانەوە پێداچوونەوەی بۆ کراوە بۆ قوربانییەکان. ناوی سوپا و بەرپرس و کردەوە تایبەتەکان دەهێنێت نەک تاوانباری بەکۆمەڵ بۆ تەواوی دانیشتوانی نەتەوەیی یان ئایینی دیاری بکات.[5][2]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Tijmen C. Baarda. Missionary involvement with the Simele massacre in 1933: the end of American sympathy for the Assyrians. گۆڤاری بەریتانی بۆ لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 52(1)، ل120-138, 2023 بە شێوەی ئۆنلاین؛ ژمارەی 2025.

    توێژینەوەی ئەرشیفی دەستڕاگەیشتن بە کراوەیی؛ کردنەوەی لانیکەم 600 کوژراو لە سیمێلێ دەدات. سەرنجی میسیۆنەرییەکەی تۆمارێکی تەواوەتی قوربانییەکان نییە.

  2. Arbella Bet-Shlimon. ‘Propaganda of the Victims’: Atrocity Denial, Ethnic Nationalism, and the Disparagement of Assyrians in Middle East Studies. Review of Middle East Studies, 2026.

    ڕەخنەی زانستی ئەم دواییە لە مێژوونووسی ئینکاریگەر؛ کۆمەڵکوژی شارۆچکەکانی 11ی ئاب لە هەڵمەتی فراوانتر جیا دەکاتەوە.

  3. British Library / Qatar Digital Library. Coll 17/16(1), Iraq: The Assyrian Crisis, IOR/L/PS/12/2872. تۆمارەکانی پۆستی هیندستان، بەرگی ئەرشیفی دیجیتاڵی، 1933.

    نامە و ڕاپۆرتە فەرمییە هاوچەرخەکان، وەک تۆماری کارگێڕی بەرژەوەندخواز دەخوێندرێنەوە نەک بڕیارێکی بێلایەن.

  4. UK Parliament. Iraq (Assyrians), House of Commons, 13 November 1933, vol. 281, cc. 548–549. هانسارد مێژوویی، 1933.

    لێدوانی وەزاری هاوچەرخ سەبارەت بە فریاگوزاری و گوندە وێرانکراوەکان و لیژنەی لیگ؛ جەختکردنەوەکان هەروا دەگەڕێندرێنەوە بۆ قسەکەرەکانیان.

  5. Esther Lang / Assyrian Cultural Foundation. Assyrian Martyr’s Day. زانیاری یادکردنەوەی کۆمەڵگا.

    بەڵگەی لایەنی یەکەم بۆ ڕێوڕەسمەکە لە 7ی ئاب؛ خەمڵاندنی قوربانییە یادگارییەکانی جێگرەوەی تۆمارێکی گرینگی سەرچاوە نییە.