بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • مێژووی ئاشووری لە Iraq ژیانی کولتووریی شار و بەشداریی سیاسی لەگەڵ چەوساندنەوە و ئاوارەکردن لەخۆ دەگرێت.
  • دەستووری Iraq دان بە مافەکانی زمان و کەمینەکاندا دەنێت، بەڵام جێبەجێکردن، ئاسایش و نوێنەرایەتی هێشتا جێی ناکۆکین.
  • Nineveh Plains بۆ مەسیحییە ئاشووری، Chaldean و سریانییەکان گرنگە و هەروەها ماڵی چەند کۆمەڵگەیەکی دیکەیە.

لە ناوچە سنوورییە عوسمانییەکانەوە بۆ هاووڵاتیبوونی عێراقی

Iraqی هاوچەرخ پارێزگا عوسمانییەکان و کۆمەڵگەکانی بە مێژووی زۆر جیاواز کۆکردەوە. ئاشوورییەکان دانیشتووانی زۆر لەمێژینەی Mosul و شارۆچکەکانی دیکە، کۆمەڵگە کاتۆلیکییەکانی Chaldean، پەنابەرانی Church of the East لە Hakkari و خێزانەکانی ڕەگیان لە Iran یان Türkiye هەبوو لەخۆ دەگرت. سیاسەتی سەرپەرشتیی بەریتانیا، نیشتەجێکردنی پەنابەران و دروستکردنی سوپایەکی عێراقی بە چاوەڕوانیی نایەکسان شێوەیان بە هاووڵاتیبوون دا.[2][1]

هەندێک ئاشووری لە هێزە خۆماڵییەکانی بە سەرکردایەتیی بەریتانیا خزمەتیان کرد، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە خوێندن، بازرگانی، کاری نووسینگە، کشتوکاڵ و پیشەکانی شاریان پەیڕەو کرد. داواکارییە سیاسییەکان لە ئاسایشی ناوخۆیی و گەڕانەوە بۆ Hakkari تا تێکەڵبوون یان ڕێکخستنی خاکی جیاواز بوون. مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمەڵگەکە وەک یەک بلۆکی سەربازیی کۆلۆنیالی گێڕانەوەیەکی تەسکی دەوڵەت دووبارە دەکاتەوە و گفتوگۆی ناوخۆ دەشارێتەوە.[1][2]

Simele و قەیرانی پاراستنی کەمینەکان

لە August 1933، دوای قەیرانێکی سیاسی و چەکداری کە گرووپێکی تێیدا بەشدار بوو بە Syriaدا تێپەڕیبوو و گەڕابووەوە، یەکەکانی سوپای عێراق و هێزە ناڕێکەکان مەدەنییە ئاشوورییەکانیان لە Simele و نیشتەجێگەکانی دیکە کوشت. تاڵانکردن و وێرانکردنی گوند لە یەک ڕووبەڕووبوونەوە زیاتر بڵاو بووەوە. ڕووداوەکە بوو بە بیرەوەرییەکی دیاریکەر، چونکە بۆشایی کوشندەی نێوان هاووڵاتیبوونی فەرمی و پاراستنی ئاشکرا کرد.[2][3]

سەرچاوەکان لە ڕیزبەندی، بەرپرسیارێتی و ژمارەی کوژراواندا جیاوازن. کاربەدەستانی بەریتانیا، دامەزراوە عێراقییەکان، چاودێرە بیانییەکان و ڕزگاربووان لە هەڵوێستی لایەنگرەوە نووسییان. بەراوردکردنیان پشتگیریی قەبارەی سەلمێنراو و ئامانجگرتنی مەدەنییەکان دەکات، بێ ئەوەی وا پیشان بدات یەک فایلێکی ئەرشیف بێلایەنە. تاوانبارکردنی بەکۆمەڵی عەرەب، کورد یان موسوڵمانان لە ڕووی مێژووییەوە نادروستە؛ بەرپرسیارێتی سەر بە دامەزراوە، فەرماندە و بەشداربووە ناوبراوەکانە.[2][3]

ژیانی شار، بەرهەمهێنانی کولتووری و بزووتنەوە سیاسییەکان

ئاشوورییەکان لە Iraq وەک مامۆستا، فەرمانبەری دەوڵەت، سەرباز، کرێکار، جوتیار، نووسەر، مۆسیقاژەن، ڕێکخەری ژنان، چەپگەر، نەتەوەگەر و ئەندامی چەند کلیسایەک بەشدارییان کرد. Baghdad، Mosul، Kirkuk و شارەکانی دیکە پشتگیریی یانە، چاپخانە و تۆڕە سیاسییەکانیان کرد. چیرۆکەکە ناتوانرێت بۆ گوندی دابڕاو یان یەک بزووتنەوە کە لە جیاتی هەمووان قسە دەکات کورت بکرێتەوە.[1][2]

حکومەتە یەکدوایەکەکان دانپێدانانی کولتووریی سنوورداریان دا، لە هەمان کاتدا ڕێکخراوبوونی سەربەخۆیان سنووردار دەکرد. سیاسەتەکانی Baʿthist ناوەندیکردن و بەعەرەبکردنیان لەگەڵ پشتگیریی هەڵبژاردە بۆ دەربڕینی کولتووریی پەسەندکراو تێکەڵ کرد. چالاکوانان لە ڕێگەی بڵاوکراوە زمانییەکان، دامەزراوە کلیساییەکان و پارتە سیاسییەکانەوە بۆ دەرفەت گفتوگۆیان دەکرد، زۆرجار لەژێر چاودێری. ستراتیژیی کۆمەڵگە لە نێوان گونجان، دژایەتی و کشانەوەدا جیاواز بوو.[1][2]

دەستوور گەرەنتیی چی دەکات

دەستووری 2005ی Iraq دان بە مافی پەروەردەکردنی منداڵان بە زمانی دایکدا دەنێت، سریانی لە نێوان زمانە فەرمییە ناوخۆییەکان ناودەبات لەو شوێنانەی قسەکەران چڕیی دانیشتووان پێکدەهێنن، و گەرەنتیی مافە کارگێڕی، سیاسی، کولتووری و پەروەردەییەکان بۆ نەتەوەکان، لەوانە Chaldeanەکان و ئاشوورییەکان، دەکات. ئەم ماددانە بەڵگەی یاساییی دانپێدانانن؛ بڕیار نادەن ناسنامە ناوبراوەکان چۆن پەیوەستن.[4]

مافی دەستووری و جێبەجێکردنی دوو پرسیاری جیاوازن. سەرچاوەکانی قوتابخانە، بڕیارە کارگێڕییەکان، ئاسایش و دەسەڵاتی سیاسیی ناوخۆیی دیاری دەکەن ئایا زمان و نوێنەرایەتی لە کرداردا واتادارن یان نا. پێداچوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان نیگەرانیی فراوانتری سەبارەت بە پاراستنی کەمینەکان و جیاکاری هێناوەتە پێشەوە. بەهێزترین هەڵسەنگاندن یاسا، دامەزراوە و ئەنجامە ئەزموونکراوەکانی ژیان بەراورد دەکات، لە جیاتی ئاماژە بە دانپێدانان وەک بەڵگەی تەواوبوونی یەکسانی.[5][4]

توندوتیژی و ئاوارەکردن دوای 2003

داڕمانی ئاسایشی دەوڵەت دوای داگیرکردنی 2003 مەدەنییە عێراقییەکانی خستە بەردەم یاخیبوون، توندوتیژیی مەزهەبی، تاوانی ڕێکخراو و هێرشی ئامانجدار. کلیساکان بۆمباران کران، ڕوحانی و مەدەنییەکان ڕفێنران و خێزانەکان بە فشار لە گەڕەکەکان دەردەکران. زۆر مەسیحی پێش جێهێشتنی وڵات لە Baghdad و Mosulەوە بۆ Nineveh Plains یان هەرێمی کوردستان گواسترایەوە.[1][2]

هەموو ڕۆیشتنێک یەک هۆکاری نەبوو. ترس لەگەڵ کار، خزمەتگوزاری، یەکخستنەوەی خێزان و متمانە بە داهاتوو کارلێکی دەکرد. داتای ئاوارەبوونی «مەسیحی» دەتوانێت چەند ناسنامەی ئەتنیکی و کلیسایی لەخۆ بگرێت؛ ژمارە ڕێکخراوییە «ئاشووری»یەکان ڕەنگە سنووری جیاواز بەکاربهێنن. بەراوردی وردی دانیشتووان پێویستی بە پێناسە و بەروار هەیە کە گفتوگۆی گشتی زۆرجار لایان دەبات.[1][6]

Nineveh Plains: نیشتمان و ناوچەی هاوبەش

Nineveh Plains شارۆچکە و گوندی بە مێژووی قووڵی ئاشووری، Chaldean و مەسیحیی سریانی لەخۆ دەگرێت. هەروەها ماڵی کۆمەڵگە شەبەک، ئێزدی، عەرەب، کورد، تورکمان و ئەوانی دیکەیە. سنوورە کارگێڕییەکان و پێناسە سیاسییەکان جیاوازن. ناوبردنی دەشتەکان بە نیشتمانی مەسیحی یان ئاشووری دەتوانێت پەیوەستبوون دەرببڕێت، بەڵام نابێت دراوسێکان بسڕێتەوە یان ئاماژە بە خاوەندارێتیی تایبەت بکات.[1][6]

لە August 2014، ISIS کۆمەڵگەکانی لە سەرتاسەری ناوچەکە دەربەدەر کرد و ماڵ، کلیسا، زیارەتگا و ژێرخانی وێران کرد. تۆمارەکانی REACH، UNHCR و United States Holocaust Memorial Museum هەڵاتنی بەکۆمەڵ و تاوانەکانی دژی کەمینەکان تۆمار دەکەن. ڕزگارکردن ڕێگای گەڕانەوەی کردەوە، بەڵام بنیاتنانەوە، خزمەتگوزاری، داواکاریی خاوەندارێتی، کار و ئاسایش هێشتا نایەکسانن.[6][7]

نوێنەرایەتی، ئاسایش و داهاتووە ڕکابەرەکان

کورسییەکانی کۆتا و پارتەکانی کەمینەکان نوێنەرایەتیی فەرمی دروست دەکەن، بەڵام چالاکوانان لەسەر ئەوە ناکۆکن کە ئایا سیستەمی هەڵبژاردن ڕێگا بە هەڵبژاردنی سەربەخۆی کۆمەڵگە دەدات یان نا. ئاسایشیش بە هەمان شێوە لە نێوان هێزە فیدراڵییەکان، دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان، یەکە ناوخۆییەکان و پێکهاتە پەیوەستەکانی پارتەکاندا جێی ناکۆکییە. ئەمانە پرسیاری سیاسیی ئێستان کە وردەکارییان دەگۆڕێت؛ بانگەشەکان دەبێت هەمیشە بەروار و سەرچاوەیان هەبێت.[1][5]

پێشنیارەکان لە بەڕێوەبردنی ناوخۆیی بەهێزتر و نوێنەرایەتیی پارێزراو تا ڕێکخستنی پارێزگا یان خودموختاری جیاوازن. هیچ هەڵوێستێکی تاکی ئاشووری نییە، و دانیشتووانی دیکەی ناوچەکە داواکاریی خۆیان هەیە. داهاتوویەکی بەردەوام پشت بە هاووڵاتیبوونی یەکسان، حکومەتی ناوخۆیی بەرپرسیار، سەلامەتی، ژیانی ئابووری و پاراستنی میرات دەبەستێت — نەک بە گۆڕینی یەک بەرنامەی سیاسی بۆ تاقیکردنەوەی ڕەسەنایەتیی ئەتنیکی.[1][4]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Alda Benjamen. Assyrians in Modern Iraq: Negotiating Political and Cultural Space. Cambridge University Press, 2022.
  2. Sargon George Donabed. Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press, 2015.
  3. Arbella Bet-Shlimon. “Propaganda of the Victims”: Atrocity Denial, Ethnic Nationalism, and the Disparagement of Assyrians in Middle East Studies. Review of Middle East Studies, 2026.

    بەشدارییەکی ڕەخنەیی نوێ لە نووسینی مێژوودا؛ لەگەڵ سەرچاوە مێژووییە بنەڕەتییەکان بەکار دەهێنرێت، نەک لە جیاتیان.

  4. Republic of Iraq. Constitution of the Republic of Iraq. Council of Representatives, 2005.

    ماددەکانی 4 و 125 دانپێدانانی یاسایی پەیوەندیدار بە مافی زمان و کەمینەکان دابین دەکەن.

  5. UN Committee on the Elimination of Racial Discrimination. Concluding observations on the combined twenty-second to twenty-fifth reports of Iraq. United Nations Digital Library, 2019.
  6. REACH Initiative / UNHCR. Displacement of Christian Communities from Ninewa Plains, 3–7 August 2014. دەروازەی داتای UNHCR, 2014.
  7. Naomi Kikoler. “Our Generation Is Gone”: The Islamic State’s Targeting of Iraqi Minorities in Ninewa. United States Holocaust Memorial Museum, 2015.