بەڵگەی بەرواردار

304 پێش زایین، بەرواری ئاسایی
سێلۆکۆسی یەکەم شوێنی نیشتەجێبوونەکەی وەک شارێکی هێلینیستی بە ناوی ئێدێسا ڕێکخستەوە.[2]
ساڵی 201ی زایینی
لافاوێکی زیانبەخش لە نەریتی مێژوویی ناوخۆییدا دەردەکەوێت.[3]
ساڵی 489ی زایینی
دەسەڵاتدارانی ئیمپراتۆری قوتابخانەی فارسەکانیان داخست.[2]
1924
ڕۆیشتنی کۆمەڵگەی سریانی ئۆرتۆدۆکس مێژووی دواتری ئیدێسای بە حەلەبەوە بەستەوە.[2]

یەک شار، چەند ناوێکی مێژوویی

ئورهای و ئێدێسا و ئورفا ئاماژەن بۆ مێژووی گرێدراوی نیشتەجێبوونێک لە باکووری میزۆپۆتامیا، بەڵام ناوەکان سەر بە زمان و سەردەمی جیاوازن. سەرچاوەی جوگرافیایی Syriaca Gazetteer ئەم فۆرمانە کۆدەکاتەوە و شارەکە وەک ناوەندێکی ئۆسرۆین دەناسێنێت. کۆئۆردینیاتەکەی خاڵێکی ئاماژەیە بۆ ئەو ناوچەیەی کە ناوی لێنراوە نەک لێواری شانشینی کۆن. تۆمارێکی ناوی فرە زمانی یارمەتی خوێنەران دەدات سەرچاوەکان بەیەکەوە ببەستنەوە بەبێ ئەوەی وا دابنێن کە هەموو نووسەرێک بە وردی هەمان جوگرافیای کارگێڕی یان کولتووری بەکارهێناوە.[1]

لە شانشینی ناوخۆییەوە بۆ سنووری ئیمپراتۆری

ناوی هێلینیستی شارەکە دوای ڕێکخستنەوەی سێلۆسیدەکان هات، لە کاتێکدا پاشا ناوخۆییەکان دواتر لە نێوان زلهێزە گەورەکاندا ئۆسرۆینیان بەڕێوەبرد. ئیدێسا لە سەرەتای سەدەی سێیەمی زایینیدا بوو بە کۆلۆنییەکی ڕۆمانی. ئەم گۆڕانکارییە سیاسیانە زنجیرەیەکی ئاڵوگۆڕکراوی ‘حوکمڕانانی ئاشووری’ نەبوون: خانەدانی ناوخۆیی، دەسەڵاتی ڕۆمانی و حکومەتەکانی دواتر دامەزراوەی جیاوازیان هەبوو. تێڕوانینی گشتی پسپۆڕانەی ئەمیر حەراک شارەکە لە چوارچێوەی پەیوەندییە بازرگانی و ناوچەییەکان دادەنێت، شوێنێک بۆ مێژووی ئەدەبی خۆی پێشکەش دەکات بەبێ ئەوەی یەک ئیمپراتۆریەت بکاتە ڕوونکردنەوە بۆ هەموو سەدەیەک.[2]

ئەوەی کە مێژوونووسێکی ناوخۆیی هەڵیدەبژێرێت بۆ ئەوەی لەبیری بکات

مێژووی ئێدێسا جێگەی بایەخێکی نائاسایی بە لافاوەکانی دایشان داوە، لەوانەش ڕووداوەکانی ساڵانی 201، 303، 413 و 525ی زایینی. توێژینەوەکەی سێباستیان برۆک ڕوونی دەکاتەوە کە نووسەرەکەی بە وردی کارەساتەکانی ناوخۆیی هەڵبژاردووە لە چاو هەندێک لە ململانێ نێودەوڵەتییەکان. ئەو هاوسەنگییە لە ڕووی مێژووییەوە زانیارییە: مێژوویەک ئەولەویەتەکان ئاشکرا دەکات و هەروەها ڕووداوەکان. دەستنووسەکەی کە ماوەتەوە دواترە لە زۆرێک لەو ئەڵقانەی کە باسی دەکات و دەقە کورتەکەش ڕەنگە سوود لە باسێکی درێژتر وەربگرێت کە لە ژیاندا نەماوە.[3]

زمانێکی ئەدەبی و بازنەی فیکریی کێبڕکێکار

زمانی ئارامیی شارەکە بوو بە ناوەندی زمانی سریانی ئەدەبی، بەڵام ژیانی فیکری شارەکە یەک ‘قوتابخانەی ئێدێسا’ی بێ کات نەبوو. ئادەم بێکەر قوتابخانەی فارسەکان بە یەکێک لە چەندین بازنەی سەدەی پێنجەم وەسف دەکات و مامۆستاکانی بە وەرگێڕان لە یۆنانییەوە بۆ سریانی دەبەستێتەوە. دەسەڵاتداران لە ساڵی 489 دایانخست، زۆربەی گێڕانەوەکان دوای ئەو ڕووداوە نووسراون و ڕەنگدانەوەی ناکۆکییە تیۆلۆژییەکانن. بۆیە نابێت ئەو نەریتە دواترەی کە ئەفریم قوتابخانەکەی دامەزراندووە وەک تۆمارێکی هاوچەرخی بێ کێبڕکێ یان بەڵگەی یەک زانکۆی بەردەوام پێشکەش بکرێت.[2][4]

شار و دەستنووس و ڕەوەند

کرۆنۆلۆژیای سیاسی شارێک و مانەوەی کتێبەکانی لەسەر ڕێڕەوی جیاواز دەڕوات. گێڕانەوەی برۆک بەدوای چۆنیەتی دەستکاریکردن و گواستنەوەی مێژووەکەدا دەگەڕێت، لە کاتێکدا هاراک باس لە تێکچوونەکانی دواتر و دەسەڵاتی عوسمانی و ڕۆیشتنی کۆمەڵگەی سریانی ئۆرتۆدۆکس بۆ حەلەب دەکات لە ساڵی 1924. شانلیورفای مۆدێرن شارێکی زیندووە، نەک شوێنێکی پارێزراوی درەنگانی ئەنتیک. بۆیە دەتوانرێت شوێنی لە یادەوەری سریانیدا شانبەشانی کۆچکردن و گواستنەوەی دەستنووسەکان لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، بەبێ ئەوەی کۆی گشتی دانیشتوانی ئێستا دابهێنرێت یان گریمانە بکرێت کە هەموو خێزانێک هەمان زمان و ناسنامەی پاراستووە.[3][2]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە

  1. Syriaca.org, Syriac Gazetteer editors. Edessa, place 78.

    ناوەکان، ناسینەوە لەگەڵ ئورفا، ئۆسرۆین و کۆئۆردینیاتی ئاماژەی پەسەندکراو.

  2. Amir Harrak, Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Edessa.

    ڕێکوپێکی سیاسی و ئایینی، زمانی سریانی، قوتابخانەکان و ڕۆیشتنی دواتری کۆمەڵگا؛ تێڕوانینێکی گشتی مێژوویی، نەک سەرژمێرییەکی ئێستا.

  3. Sebastian P. Brock, Encyclopaedia Iranica. Chronicle of Edessa.

    ڕوماڵی کرۆنیکل، دەستنووس، لافاو، هەڵبژاردنی ڕووداوەکان و چاپە مۆدێرنەکان.

  4. Adam H. Becker, Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Edessa, School of / School of the Persians.

    بازنەی فیکری تایبەت، وەرگێڕان، 489 داخستنی و سنووری ڕەخنەیی گێڕانەوەی دامەزراوەیی دواتر.