بە کورتی

خاڵە سەرەکییەکان

  • ئاشوورییەکان تەنها دانیشتووانی ئیمپراتۆریەتێکی کۆن نین؛ کۆمەڵگەکانی خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرانسەری جیهان دەژین.
  • زۆریان میراتگری زمانەکانی ئارامی نوێ و نەریتە مەسیحییە سریانییەکانن، بەڵام هیچ یەک کڵێسا، شێوەزار یان هەڵوێستێکی سیاسی پێناسەی هەمووان ناکات.
  • پەیوەندیی نێوان ئاشوورییە کۆن و سەردەمییەکان مانەوە و گۆڕان لەخۆ دەگرێت؛ دەبێت شێوە وردەکانی لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت، نەک بە دروشم کورت بکرێنەوە.

وەڵامی کورت

ئاشوورییەکان گەلێکی ئەمڕۆن کە ڕەگی مێژووییان لە باکووری Mesopotamia ـدایە، بە تایبەتی لەو ناوچانەی ئێستا لە نێوان Iraq، Syria، Türkiye و Iran دابەش بوون. کۆمەڵگە گەورەکان لە Europe، North America، Australia و شوێنی دیکەش دەژین. زۆرێک لە ئاشوورییەکان میراتگری جۆرەکانی ئارامی نوێن، لە پەرستن یان ئەدەبدا سریانی بەکار دەهێنن، و کڵێسا، یانە، میدیا، ئەرشیف، مۆسیقا و تۆڕی خێزانی دەپارێزن. ئەوانی دیکە بە شێوەی سەرەکی بە زمانی ئەو وڵاتانە قسە دەکەن کە تێیاندا دەژین. شارەزایی لە زمان، ئەندامێتیی کڵێسا و هاووڵاتیبوون بە تەنها ناسنامە دیاری ناکەن.[1][2]

هەمان وشە ناوی ئەو کەسانەشە کە بە شار، پاشایەتی و ئیمپراتۆریەتی کۆنی Ashur ـەوە پەیوەستن. ئەمانە بابەتی پەیوەستن، نەک وێنەی یەکسان. ئاشوورییە کۆنەکان لە کۆمەڵگایەکدا دەژیان کە دامەزراوە، زمان و پۆلێنەکانی بە درێژایی دوو هەزارە گۆڕان. ناسنامەی ئاشووریی سەردەمی لە ڕێگەی مێژووەکانی دواتری باکووری Mesopotamia، نەریتە مەسیحییەکان، بیرەوەریی ناوچەیی، چاپ، کۆچ و سیاسەتی نەتەوەییەوە گەشەی کرد. پێشەکییەکی بەرپرسیارانە پەیوەندی و گۆڕان پێکەوە لەبەرچاو دەگرێت.[3][4]

لە سەردەمی کۆندا کێ بە ئاشووری دادەنرا؟

لە سەردەمە سەرەتاییەکاندا «ئاشووری» دەیتوانی ناوەندی ماناکەی هاووڵاتیبوون لە Ashur، بەشداری لە دامەزراوە بازرگانییەکانی و ئەرک بەرامبەر خوداکەی بێت. فراوانبوونی ئاشووری ناوەڕاست دەسەڵاتێکی شارناوەندی کردە پاشایەتییەکی ناوچەیی. پاشان ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ دانیشتووان، زمان و نەریتە ناوخۆییە زۆرەکانی لەخۆ گرت. کاربەدەست، سەرباز، جوتیار و کۆمەڵگە ڕاگوێزراوەکان کەوتنە ناو سیستەمێکی ئیمپراتۆریی نایەکسان؛ «ئاشووری» پۆلێنێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو، نەک نەژادێکی زیندەزانیی سەردەمی.[3][5]

ئەکەدی بە شێوەزاری ئاشووری ناوەندی کارگێڕیی کۆن و نووسراوە شاهانەکان بوو و بە نووسینی میخی دەنووسرا. زانستی سومەری و بابلیش ڕێزی لێ دەگیرا، و ئارامی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر بڵاو دەبووەوە. شکستەکەی ئیمپراتۆریەت لە نێوان 612 و 609 BCE کۆتایی بە بنەماڵەی پاشایەتی و دامەزراوە ناوەندییەکانی هێنا. ئەمە هەموو دانیشتووانی ناوچەی ناوەندی نەسڕییەوە. بەڵگەی نیشتەجێبوون، ناو و پەرستنی دواتر مانەوە لە نێو گۆڕانی قوڵی سیاسی و زمانیدا نیشان دەدەن.[6][7][8]

نیشتمانە مێژووییەکان و جوگرافیای هاوبەش

مێژووی ئاشوورییە سەردەمییەکان بە دیمەنێکی فراوانی باکووری Mesopotamia و ناوچە بەرزە دراوسێکانیەوە بەستراوە: دەشتەکانی Nineveh و شارەکانی Iraq؛ شاخەکانی Hakkari و Tur Abdin لە Türkiye ـی ئەمڕۆ؛ دەشتی Urmia لە Iran؛ و بەشێک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی Syria. ئەم ناوچانە هەرگیز سندووقی داخراوی ڕەگەزی نەبوون. ئاشوورییەکان لە تەنیشت دراوسێی کورد، عەرەب، ئەرمەنی، تورک، فارس، جوو، ئێزدی و ئەوانی دیکە دەژیان، بە پەیوەندییەک کە لە بازرگانی و پاراستنەوە تا ملمڵانێ و توندوتیژی دەڕۆیشت.[9][10]

سنوورە سەردەمییەکان تۆڕە کۆنترەکانی کڵێسا، خێزان، بازاڕ و کۆچ دەبڕن. هەروەها سنووری دەسەڵاتی هیچ پاشایەکی تاکی ئاشووری کۆن دووبارە ناکەنەوە. وتنی ئەوەی شوێنێک بەشێکە لە نیشتمانی مێژوویی ئاشووری، پەیوەندیی بەردەوامی کۆمەڵگە وەسف دەکات؛ پەیوەندیی گەلانی دیکە ناسڕێتەوە و هەموو سنوورێکی ئیمپراتۆریی کۆن ناکاتە داواکاریی خاکی ئەمڕۆ.[2][1]

زمانەکان: لە ئەکەدییەوە تا ئارامی نوێ

ئاشوورییە کۆنەکان بە ئەکەدی قسەیان دەکرد، لە کاتێکدا ئارامی لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەت و ڕۆژهەڵاتی نزیکی فراوانتر بڵاو بووەوە. ئارامی زمانێکی سامیی پەیوەندیدارە، نەک لقێک کە لە ئەکەدییەوە هاتبێت. لە کۆتایی سەردەمی کۆندا جۆری ئارامیی Edessa بووە سریانی کلاسیکی، زمانێکی سەرەکیی ئەدەب و ڕێوڕەسمی ئایینی. زمانی میراتیی سەردەمی جۆرە جیاوازەکانی ئارامی نوێی باکووری ڕۆژهەڵات و Surayt/Turoyo لەخۆ دەگرێت؛ ئەمانە گەشەی زیندوون، نەک شێوەی نەگۆڕی ئەکەدیی ئیمپراتۆریی کۆن.[11][12]

ناوەکانی کۆمەڵگە بۆ زمان، وەک Sureth، Surayt، Suryoyo، ئاشووری، سریانی و ئەوانی دیکە، بە تەواوی لەگەڵ پۆلێنە ئەکادیمییەکان ناگونجێن. زۆر جۆرەکان لە مەترسیدان چونکە توندوتیژی و کۆچ تۆڕەکانی گوندیان پچڕاندووە و نەوەکانی دیاسپۆرا زۆرجار بەرەو زمانی زۆرینە دەچن. بەڵام فەرهەنگ، تۆمار، وانە، مۆسیقا و میدیای دیجیتاڵی نوێش پشتیوانییان دەکەن. ئاشوورییەک کە بە عەرەبی، کوردی، سویدی یان ئینگلیزی قسە دەکات، بەو هۆیە کەمتر ئاشووری نییە.[13][14]

نەریتەکانی کڵێسا گرنگن، و لەگەڵ ڕەگەز یەکسان نین

ئاشوورییەکان دەکرێت سەر بە Assyrian Church of the East، Ancient Church of the East، Chaldean Catholic Church، Syriac Orthodox Church، Syriac Catholic Church، کڵێسا پرۆتستانتەکان یان کۆمەڵگەی دیکە بن؛ هەندێکیان سیکولار یان بێ ئایینن. ئەم دامەزراوانە ڕێوڕەسمی ئایینی، دەستنووس، پەروەردە و ژیانی کۆمەڵایەتییان پاراست، بە تایبەتی لە سەردەمی بێ دەوڵەتدا. مێژوویان دابڕان، یەکگرتن و جیاوازیی ناوچەییش لەخۆ دەگرێت.[4][15]

هیچ کڵێسایەک ئەندامێتیی یەک ڕەگەزی تەنها نییە، و هیچ ناسنامەیەکی ڕەگەزی لە یەک کڵێسادا کورت ناکرێتەوە. زۆرێک لە کاتۆلیکە کلدانییەکان لە ڕووی ڕەگەزییەوە خۆیان بە کلدانی دەناسێنن؛ ئەوانی دیکە خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن یان زاراوەی تێکەڵ بەکار دەهێنن. زۆرێک لە مەسیحییەکانی سریانی ڕۆژئاوا خۆیان بە سریانی، Suryoyo، ئارامی، ئاشووری یان شێوەی دیکە دەناسێنن. بێلایەنیی دەستکاری واتە وەسفکردنی وردی ئەم هەڵوێستانە و ڕێزگرتن لەو ناوەی خەڵک خۆیان پێ دەناسێنن، نەک دانانی ناسنامەیەک بە پێی مەزهەب.[2][1]

مێژوویەکی کورتی سەردەمی

لە سەدەی نۆزدەهەمدا، میسیۆنەکان، قوتابخانەکان، چاپ و شێوازە نوێکانی گەشت کۆمەڵگەکانی Urmia، Hakkari، شارە عوسمانییەکان و ناوەندە دەرەکییەکان بە یەکەوە بەست. نووسەران و کەسانی ئایینیی ناوخۆ بە چالاکی بەشدار بوون؛ ئەمە بە سادەیی ئەوە نەبوو کە دامەزراوە ڕۆژئاواییەکان ناسنامە بۆ وەرگرانی بێ کردار دابهێنن. دۆزینەوە شوێنەوارییەکان ئاشووری کۆنیان دووبارە دیار کرد، لە هەمان کاتدا چاکسازیی عوسمانی، سیاسەتی کڵێسا و بزووتنەوە نەتەوەییە جیهانییەکان مەرجەکانی سەر بە کۆمەڵگەبوونی گشتییان گۆڕی.[10][16]

جەنگی جیهانیی یەکەم Sayfo ـی هێنا: کوشتنی بەکۆمەڵ، دەرکردن، ڕفاندن، برسیکردن و هەڵاتن لە Hakkari، Tur Abdin، Diyarbekir و ناوچەی Urmia-Salmas. ڕزگاربووان لە Iraq، Syria، Iran و دیاسپۆرا دووبارە ژیانیان بنیاد نا. لە 1933 هێزە عێراقییەکان و چەکدارە ناڕێکخراوەکان مەدەنییە ئاشوورییەکانیان لە Simele و نیشتەجێبوونی دیکە کوشت. جەنگەکانی دواتر، سەرکوت و کۆچی ئابووری دیاسپۆرای زیاتریان دروست کرد؛ هێرشی ISIS لە 2014 کۆمەڵگەکانی دەشتەکانی Nineveh ئاوارە کرد و میراتی وێران کرد.[17][9][18]

ئاشوورییەکانی ئەمڕۆ

ئەمڕۆ ژیانی ئاشووری هەم ناوخۆییە و هەم لە سەرووی سنوورە نەتەوەییەکانەوەیە. گوند و گەڕەکی شارەکان لە Iraq، Syria، Türkiye و Iran ماون، لە کاتێکدا ناوەندەکانی دیاسپۆرا پشتیوانیی کڵێسا، قوتابخانە، یانە، پەخشکار، بڵاوکەرەوە، گرووپی سەما و ئەرشیف دەکەن. جەژنەکانی Akitu مێژوو دەهێننە ناو بۆشایی گشتی. خێزانەکان پارە دەنێرنەوە، سەردانی شارەکانی باوباپیرانیان دەکەن، لەسەر داهاتووی سیاسی مشتومڕ دەکەن و لە چەند وڵاتێکدا پەیوەندی دەپارێزن.[2][1]

هیچ کۆیەکی دانیشتووانی جیهانی نییە کە بۆ هەمووان جێی متمانە بێت. سەرژمێرییەکان لەوانەیە وەڵامەکانی ئاشووری، کلدانی و سریانی پێکەوە کۆ بکەنەوە یان جیایان بکەنەوە؛ زۆر دەوڵەت ناسنامەی ڕەگەزی تۆمار ناکەن؛ ئاوارەبوون بەردەوام دەگۆڕێت؛ و ئەندامێتیی کڵێسا هەمان شت نییە لەگەڵ ڕەچەڵەک. وردترین وەڵام بە بوون دەست پێ دەکات، نەک بە ژمارە: ئاشوورییەکان گەلێکی زیندوون بە جیاوازیی ناوخۆیی، کە مێژوویان ئیمپراتۆریەتێکی کۆن لەخۆ دەگرێت بەڵام تەنها بەوە سنووردار نییە.[19][20][21]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Alda Benjamen. Assyrians in Modern Iraq: Negotiating Political and Cultural Space. Cambridge University Press, 2022.
  2. Naures Atto. Hostages in the Homeland, Orphans in the Diaspora: Identity Discourses among the Assyrian/Syriac Elites in the European Diaspora. Leiden University Press, 2011.
  3. Jonathan Valk. Ancient Assyrians: Identity and Society in Antiquity and Beyond. Cambridge University Press, 2025.

    لێکۆڵینەوەیەک لە پۆلێنە کۆمەڵایەتییە ئاشوورییەکان کە ئاگاداری دەدات مۆدێلی ناسنامەی سەردەمی بەبێ گۆڕان نەخرێتە سەر سەردەمی کۆن.

  4. Aaron Michael Butts. Assyrian Christians. A Companion to Assyria, Wiley-Blackwell, 2017.
  5. Karen Radner. Ancient Assyria: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2015.

    پوختەیەکی زانستیی جوگرافیا، کۆمەڵگا و مێژووی ئیمپراتۆریی ئاشووری.

  6. Silvie Zamazalová. Aramaic and Hebrew in Alphabetic Scripts. The Nimrud Project, ORACC.
  7. Stefan R. Hauser. Post-Imperial Assyria. A Companion to Assyria, Wiley-Blackwell, 2017.
  8. Heather D. Baker. ناوە ئاشوورییەکان. Personal Names in Cuneiform Texts from Babylonia (c. 750–100 BCE), Cambridge University Press, 2024.

    بەڵگەی ناوە ئاشوورییەکان لە تۆمارە میخییەکانی دوای ئیمپراتۆریەتدا.

  9. Sargon George Donabed. Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press, 2015.
  10. Adam H. Becker. Revival and Awakening: American Evangelical Missionaries in Iran and the Origins of Assyrian Nationalism. University of Chicago Press, 2015.

    جەخت لە میسیۆنەکان، پەروەردە، چاپ و پێکهاتنی نەتەوەیی سەردەمی لە Iran دەکاتەوە.

  11. Holger Gzella. A Cultural History of Aramaic: From the Beginnings to the Advent of Islam. Brill, 2015.
  12. Geoffrey Khan و تیمی پڕۆژەکە. North-Eastern Neo-Aramaic Database Project. University of Cambridge.

    دەنگ و داتای زمانەوانیی بە بەڵگە تۆمارکراو بۆ جۆرەکانی ئارامی نوێی باکووری ڕۆژهەڵات.

  13. Geoffrey Khan. Endangered dialects of Aramaic. University of Cambridge, 2008.
  14. پڕۆژەی Šlomo Surayt. Surayt Aramaic Online Course. پڕۆژەی زمانی Erasmus+.
  15. Catholic Near East Welfare Association. The Chaldean Catholic Church. Eastern Christian Churches.
  16. Heleen Murre-van den Berg. From a Spoken to a Written Language: The Introduction and Development of Literary Urmia Aramaic in the Nineteenth Century. Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1999.
  17. David Gaunt، Naures Atto و Soner O. Barthoma، سەرنووسەران.. Let Them Not Return: Sayfo—The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire. Berghahn Books, 2017.
  18. REACH Initiative / UNHCR. Displacement of Christian Communities from Ninewa Plains, 3–7 August 2014. دەروازەی داتای UNHCR, 2014.
  19. Republic of Iraq. Constitution of the Republic of Iraq. Council of Representatives, 2005.

    ماددەکانی 4 و 125 دانپێدانانی یاسایی پەیوەندیدار بە مافی زمان و کەمینەکان دابین دەکەن.

  20. United States Census Bureau. ACS Ancestry Table B04006. data.census.gov, 2020.

    پۆلێنێکی کۆکراوەی ڕەچەڵەکی ئاشووری/کلدانی/سریانی بەکار دەهێنێت.

  21. Australian Bureau of Statistics. Ancestry multi-response classification. 2021 Census dictionary, 2021.

    کۆدە کارگێڕییەکانی ڕەچەڵەک؛ پۆلێنەکان وەڵامەکان تۆمار دەکەن بەڵام پەیوەندییە مێژووییەکان یەکلایی ناکەنەوە.