بەڵگەی بەرواردار

سەرچاوەکانی سەدەی هەشتەم
ناوەکە لە تۆمارە عەرەبییەکاندا هاتووە، بەپێی مێژووی شارۆچکە پسپۆڕەکە.[1]
سەدەی حەڤدەهەم-نۆزدەهەم
پەیوەندییەکانی کڵێسا، نووسەرانی ناوخۆیی و پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕۆما بەشێک بوون لە گۆڕانی ژیانی دامەزراوەیی شارۆچکەکە.[1]
ساڵی 2014 و پاشهاتەکانی
داگیرکاریی داعش دانیشتوانی مەسیحی ئاوارە کرد؛ لێکۆڵینەوەی زاراوە لە ڕوانگەی سەردەمی بڵاوکردنەوەی خۆیەوە ئەمە باس دەکات.[2]

شارۆچکەیەک لە نێوان نیشتەجێبوونی دراوسێ

تەلکێپە لە باکووری موسڵ لە چوارچێوەی زنجیرەیەک شارۆچکە و گوندەکاندا هەڵکەوتووە کە مێژووی ناوخۆیی جیاواز و جۆراوجۆری قسەکردنیان هەیە. ناوی عەرەبی Tall Kayf و فۆرمەکانی وەک Tel Keppe یارمەتی بەستنەوەی نەخشە مۆدێرنەکان و توێژینەوە زمانەوانییەکان و تۆمارەکانی خێزان دەدەن. نزیکی لە پایتەختەکانی ئاشوور، جوگرافیایەکی گرنگە، بەڵام بڕوانامەی بناغەی کۆن نییە. گێڕانەوەی مێژوویی ئەلیساندرۆ مێنگۆزی دەڵێت کە زانیارییە سەرەتاییەکان سنووردارن و ئەگەری قەڵایەکی کۆنتر لە ژێر گۆڕستانەکەدا لە ڕێگەی هەڵکەندنی بێ سنوورەوە نەسەلمێنراوە.[1][2]

مێژووی کڵێسا و نووسەرانی ناودار

لە سەرەتای سەردەمی مۆدێرنەوە، تێلکێپی لە مێژووی پەیوەندییەکانی کڵێسا لەگەڵ ڕۆما و لە گێڕانەوەی پاتریارک و قەشە و هەڵچوونی ناوچەییدا دەردەکەوێت. کۆمەڵە ئەدەبییەکانی بریتین لە یاوسێپی تێلکێپە و دواتر شاعیرانی سورێت. ئەم کەسانە وا دەکەن کە لێکۆڵینەوە لە کولتوورێکی نووسراوی ناوخۆیی بکرێت نەک تەنها وەک ناوێک لە لیستی دانیشتوواندا مامەڵە لەگەڵ شارۆچکەکەدا بکەن. شوێنی کڵێساکەیان گرنگە، لە کاتێکدا نابێت ئەندامێتی لە ئایینێکدا بەکاربهێنرێت بۆ سەپاندنی یەک وەسفی نەتەوەیی بەسەر هەموو خێزانێکی ڕابردوو یان ئێستادا.[1]

فۆرمێکی ناوخۆیی بەڵگەدار لە زمانی نیوئارامی

کۆگیل باسی ئەو جۆراوجۆرییە دەکات کە مەسیحییە کاسۆلیکی کلدانییەکانی تێلکێپی لەناو زمانی نیوئارامی باکووری ڕۆژهەڵاتدا قسەی پێدەکەن. قسەکەران بە شێوەیەکی باو پێی دەڵێن سورێت، بەڵام جۆرەکانی دراوسێی یەکسان نین. توێژینەوەکە تەلکێپە لە نێوان کۆمەڵگە قسەکردنەکانی دەشتی موسڵدا دەخاتە ڕوو و پەیوەندی لەگەڵ زمانەکانی دیکەدا ئاماژەی پێکردووە. وەسفێکی زاراوەی ناوخۆیی بەڵگەیە سەبارەت بە قسەکردنی بەڵگەدار، نەک تاقیکردنەوەی ڕەسەنایەتی نەتەوەیی. هەروەها نابێت فۆرمەکانی ئەدەبی سریانی کلاسیک بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی جێگرەوەی ئەو ڕێزمان و بێژەکردنە بن کە لە گفتوگۆی ناوخۆییدا تۆمارکراون.[2]

تۆمارە مەیدانییەکان وەک مێژووی کۆمەڵایەتی

تۆماری تێلکێپی کامبریج کاری مەیدانی کۆگیل بە دەنگ و نووسراوەکانەوە دەبەستێتەوە سەبارەت بە هاوسەرگیری، گەرمکردنەوە، هێلکەی جەژنی ئیستەر، فێستیڤاڵەکان و کاری نانەواخانە. ئەو بابەتانە ڕێگای زەمینەسازی نائاسایی پێشکەش دەکەن بۆ ژیانی ڕۆژانەی لەیادماو. ئەوان تەواوکەری وەسفێکی ڕێزمانین بە پاراستنی گێڕانەوەی جێگیر لە قسەکەران. تۆمارکردن هێشتا ئەکاونتی کەسێکە، لە کاتێکی دیاریکراو و لە شوێنێکی کاری مەیدانیدا بەرهەم هێنراوە؛ نابێت گشتگیر بکرێت بۆ نەریتێکی یەکسان کە هەموو ماڵێک پەیڕەوی لێدەکات. لینکەکانی زانکۆ دابین دەکرێن، بەبێ ئەوەی بانگەشەی مۆڵەتی دووبارە بڵاوکردنەوەی تۆمارەکانی بکرێت.[3]

کۆچکردن و ئاوارەبوون و سنووری وێنە کۆنەکان

هەردوو مێژووی شارۆچکەکە و لێکۆڵینەوەکانی کۆگیل تەلکێپە بە کۆمەڵگاکانی دەرەوەی وڵاتەوە دەبەستنەوە، لەنێویاندا بەغدا و ئەمریکای باکوور. هەروەها لە گێڕانەوەی زمانەوانیدا باس لەو پەککەوتنە دەکات کە بەهۆی داگیرکارییەکانی داعش لە ساڵی 2014 و کۆنترۆڵکردنەوەی دواتردا دروست بووە. نادڵنیاییەکەی سەبارەت بە گەڕانەوە سەر بە سەردەمی ئەو لێکۆڵینەوەیە؛ ناتوانێت دانیشتوویەکی ئێستا یان ژمارەی قسەکەران دابین بکات. دامەزراوە ناوخۆییەکان، یادەوەرییەکان و کاری زمان دەتوانن لە سەرانسەری کۆچکردندا بەردەوام بن، بەڵام ژیاننامەیەک کە لە دەرەوەی وڵات تۆمارکراوە، نیشتەجێبوونی بەردەوام لە شارۆچکەکەدا جێگیر ناکات.[2][1][3]

ڕێچکەی بەڵگە

سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە

  1. Alessandro Mengozzi, Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Telkepe / Tell Kaif.

    ئاماژەی مێژوویی، دامەزراوە، نووسەران، شوێنی کشتوکاڵی و چوارچێوەی کۆچی بەرواری؛ هیچ سەرژمێرییەکی ئێستا دەرنەکەوتووە.

  2. Eleanor Coghill, Uppsala University. The Neo-Aramaic Dialect of Telkepe.

    توێژینەوەی زاراوەی زانستی: پێشەکی پشتگیری لە شوێن، کۆمەڵگا، جۆرە دراوسێکان، ڕەوەند و چوارچێوەی ئاوارەیی سەردەمی بڵاوکردنەوە دەکات.

  3. University of Cambridge; fieldwork by Eleanor Coghill. Telkepe, North-Eastern Neo-Aramaic Database.

    ناسینەوەی جۆرەکان و تۆمارە مەیدانییە پەیوەندیدارەکان/نووسراوەکان لەسەر چالاکییەکانی ڕۆژانە؛ سەرچاوەی دەرەوە، نەک مۆڵەت بۆ دووبارە بڵاوکردنەوەی دەنگ.