ناوێکی بەناوبانگ کە مێژوویەکی دواتری هەیە
ئەفراهات ناوی ئاسایی حەکیمی فارسییە کە پەیوەندی بە گوتارەکانەوە هەیە. دەستنووسەکە کە بەرواری 474 یە، بە نووسەر ناوی یەعقوب ناودەبات، لە کاتێکدا شایەتحاڵەکانی دواتر ناسنامەی دیکەیان گواستۆتەوە. سێباستیان برۆک شوێنپێی دەرکەوتنی ئەفراهات دەگەڕێنێتەوە بۆ ئیشۆ بار نون لە سەرەتای سەدەی نۆیەمدا. وەشانی سەرەتایی ئەرمەنی و ئاگادارییەکی لاتینی یارمەتیدەر بوو بۆ بڵاوکردنەوەی سەرلێشێواوییەک لەگەڵ یاقوبی نیسیبیس. بەرواری نووسینەکان خۆیان ئەو ناسینەوەیە ڕەتدەکەنەوە: ئەم نووسەرە هێشتا دوای مردنی ئەو ئەسقەفیە بەرهەمی بەرهەم دەهێنا.[1]
کرۆنۆلۆژیایەک لەناو نووسینەکاندا
مێژووی کۆمەڵەکە لە تەمەنی نووسەرەکە پتەوترە. دە گوتاری یەکەم سەر بە 336/7، دوانزەی دواتر سەر بە 343/4 و پارچەی کۆتایی سەر بە 345ی ئاب. ئەوان باسی کردارە مەسیحییەکان لەناو ئیمپراتۆریەتی ساسانیدا دەکەن، نەک جیهانی مەدەنیی ئێدێسای ڕۆمانی. ساڵانی لەدایکبوون و مردن کە لەلایەن کەتەلۆگەکانی دواترەوە دابین دەکرێن ناتوانرێت وەک یەکسانی پارێزراو مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. هەروەها جەی ئێدوارد واڵتەرز پرسیار دەکات کە ئایا کۆمەڵە گواستراوەکە دەبێ وەک کۆڕپوسێکی دەستکاریکراو تێبگەین نەک بەرهەمێکی نووسەری تەواو یەکسان.[2][1]
وشەکانی سەرەتای بیست و دوو گوتاری یەکەم بە ڕێکوپێکی ئەلفوبێی سریانی پەیڕەو دەکەن. ئەم ڕێکخستنە فەرمیە یارمەتیدەرە بۆ پێناسەکردنی کۆمەڵەکە وەک پڕۆژەیەکی ئەدەبی، لە کاتێکدا پارچە کۆتاییەکەی جیاوازە لەو زنجیرەیە. ڕێکخستن و مێژووی ناوخۆیی بەڵگەی جیاواز لە ژیاننامەی پیرۆزێکی دواتر دەخەنە ڕوو.[1]
فێرکردنی کۆمەڵگاکان لە ژێر فشاردا
ڕەفتاری زاهید، نوێژ، پەیمان و لێکدانەوەی کتێبی پیرۆز ئامانجی کۆمەڵایەتی خۆیان بە گوتارەکان دەبەخشن. دەقەکان فۆرمەکانی پابەندبوونی مەسیحی ڕووناک دەکەنەوە پێش ئەوەی دامەزراوە خانەقاییەکانی دواتر شێوەی ئاشنایان بگرنەبەر. هەروەها ڕەنگدانەوەی ئەو ئارگیومێنتانەن کە پەیوەندییان بە ئایینی جوولەکە و بەکارهێنانی مەسیحییەکانەوە لە پراکتیزە جولەکەکاندا هەیە. ئەمانە دەستێوەردانەکانی نووسەرێکی مەسیحین لە مشتومڕدا، نەک وەسفکردنی بێلایەن بۆ ژیانی جوولەکەکان. لێکدانەوەی مێژوویی دەبێت جیاوازی نێوان ئەو پراکتیکانەی کە باس دەکرێن و هەوڵی نووسەر بۆ ئاراستەکردنی وەڵامی بینەرەکانی بپارێزێت.[1][2]
خوێندنەوەی مشتومڕێک سەبارەت بە مردن
واڵتەرز بەدواداچوون بۆ گێڕانەوەی نووسەر لەبارەی ڕۆح و جەستە و زیندووبوونەوە دەکات. ئەمەش کێشەیەکی عەقیدەیی ناسراو دەخاتە ناو ژینگەی ئایینی و فیکریی فراوانتری فارسی سەدەی چوارەمەوە. شیکارییەکە بەرەنگاری مامەڵەکردنە لەگەڵ چەند وێنەیەک سەبارەت بە خەو وەک سیستەمێکی فەلسەفی تەواو دابڕاو لەو بڕگانەی کە تێیدا ڕوودەدەن. هەروەها کەیسەکە کۆڕپوسەکە لە دەرەوەی ژیاننامە بەسوود دەکات: ئەوە ئاشکرا دەکات کە چۆن دەتوانرێت زمانی کتێبی پیرۆز ڕێکبخرێت بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکان سەبارەت بە ژیانی مرۆڤ، مردن و هیوای مەسیحی.[2]
تۆمارێکی دەستنووس، نەک ژیانێکی تەواو
سیریاکا ناوی جۆراوجۆر و شایەتحاڵی بیبلۆگرافی لە تۆمارێکدا کۆدەکاتەوە کە بە ڕوونی ناوی ڕەشنووسەکەی لەسەرە. تۆمارێکی دەسەڵاتی لەم جۆرە یارمەتی خوێنەران دەدات سەرچاوەی پەیوەندیدار بدۆزنەوە بەڵام هەموو حیکایەتێکی دواتر یەکلایی ناکاتەوە. ئەو ئیدیعایەی کە حەکیم ئەسقەفی مۆر ماتای بووە، لەسەر ئیفادەی زۆر درەنگ وەستاوە و بەهۆی ئەو باسە پسپۆڕانەی لێرەدا بەکارهێنراون ڕەتدەکرێتەوە. بەهێزترین بوونی مێژوویی ئەفراهات وەک نووسینە بەرواردارەکان و گواستنەوەیان دەمێنێتەوە. ئەوە بەسە بۆ مێژوویەکی ئەدەبی جەوهەری بەبێ داهێنانی پیشەیەکی پەرستگایی کە بە شێوەیەکی پارێزراو بەڵگەدار بێت.[3][2]
ڕێچکەی بەڵگە
سەرچاوەکانی ئەم پڕۆفایلە
- Sebastian P. Brock. Aphrahaṭ, GEDSH.
کۆڕپوسی ئەدەبی، بەرواری ناوخۆیی، گواستنەوەی ناو و وریایی ژیاننامەیی.
- J. Edward Walters. Sleep of the Soul and Resurrection of the Body: Aphrahat’s Anthropology in Context.
لێکۆڵینەوەیەکی ڕەسەن لەسەر کۆڕپوس، مێژوو، پێکهاتە و ئارگومێنتێکی تیۆلۆژی تایبەت.
- سەرنووسەرانی Syriaca.org. Aphrahat — person 10.
ڕەشنووسی تۆماری ناو-دەسەڵات و ماددە مێژوویی و هاجیۆگرافییە جیاکراوەکانی.