بە شێوەیەکی ناوەڕۆکی فراوان کراوە و سەرچاوەکان پشکنراون: 4 October 2026 · هیچ بانگەشەیەکی پێداچوونەوەی سەربەخۆی پسپۆڕان نەکراوە.
ئاشووری نوێ فەرمانڕەوا
Esarhaddon
کوڕی Sennacherib، کە بە دووبارە بنیادنانەوەی Babylon، داگیرکردنی پایتەختی میسر Memphis و پلاندانانی وردی جێنشینییەکی دابەشکراو لە بیر ماوە.
- ماوەی نزیکەیی فەرمانڕەوایی
- 680–669 BCE
- خێزان / بنەماڵەی شاهانە
- بنەماڵەی شاهانەی Sargonid
خاڵە بەرواردارەکانی وەرچەرخان
- 681 BCE
- بەدەستگرتنی تەخت دوای ملمڵانێی دوای کوشتنی باوکی؛ یەکەم ساڵی تەواوی فەرمانڕەوایی 680.
- 672 BCE
- Ashurbanipalی بۆ ئاشوور و Šamaš-šuma-ukīnی بۆ Babylon دیاری کرد.
- 671 BCE
- Memphisی لە Egypt گرت.
- 669 BCE
- لە کاتی گەشت بۆ هێرشکردنەوە بۆ Egypt مرد.
بەدەستگرتنی تەخت و یەکەم ساڵی تەواوی فەرمانڕەوایی، لە شوێنی پەیوەندیداردا بە جیا دەنووسرێن. ناونیشانێکی پێش زایین دەتوانێت بەشەکانی دوو ساڵی یولیانی لەخۆ بگرێت.
کڕۆنۆلۆژیا لەگەڵ بەڵگەکە بەراورد بکە
ڕێکخستنەکانی جێنشینی بەرپرسیارێتییان لە نێوان دوو کوڕدا دابەش کرد، لە هەمان کاتدا دەستەبژێرەکان و فەرمانڕەوا پەیوەستەکانیان ناچار دەکرد سوێند بخۆن کە پارێزگاری لە پلانەکە دەکەن. پەیمانەکان هەم مەودای دەسەڵاتی دەربار و هەم نیگەرانی لە یاخیبوونی داهاتوو ئاشکرا دەکەن. ئەوان ئامرازی سیاسین، نەک تۆمارێکی بێلایەنی ڕەزامەندیی یەکدەنگی خەڵک.
گرتنی Memphis لە 671 فەتحێکی گرنگ بوو، بەڵام کۆنترۆڵی هەمیشەیی هەموو Egypt نەبوو. هێرشی نوێ و مردنی Esarhaddon لە ڕێگادا لە 669 جیاوازیی نێوان سەرکەوتنێکی گەورە و حکومەتی پارێزگایی بەردەوام ڕوون دەکەنەوە. دەبێت گێڕانەوە شاهانە دواترەکان لەگەڵ کڕۆنۆلۆژیا بەراورد بکرێن، نەک وەک بانگەشەی فەرمانڕەوایی گشتگیر وەربگیرێن.
Naqiʾa/Zakutu، دایکی پاشا، بۆ تۆڕی بنەماڵەی شاهانە گرنگە، بەڵام هەردوو ناوەکەی جیاوازییەکی زمانیش پیشان دەدەن: Naqiʾa ئارامییە و Zakūtu هاوتا ئەکەدییەکەیە. نووسینە شاهانەکان و نامەکانی دەربار دەنگی دامەزراوەیی دیاریکراو دەپارێزن؛ ئەزموونی هەموو دانیشتوویەک بە ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ناکەن. هیچ وێنەیەکی پشتڕاستنەکراو بۆ ئەم پڕۆفایلە دابین نەکراوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان
- برا ڕکابەرەکانی تێکشکاند بۆ پتەوکردنی تەخت
- Babylonی دوای وێرانکردنی لەلایەن باوکیەوە بنیات نایەوە
- Memphisی لە 671 BCE گرت
بیناسازی و پیشاندانی شاهانە
پشتگیریی کاری فراوانی لە Babylon و ناوەندە شاهانە ئاشوورییەکان کرد، چاککردنەوەی وەک پێچەوانەکردنەوەی وێرانیی پێشوو بە داواکاریی خودایی پیشان دا.
گرنگیی مێژوویی
پەیمان و ڕێکخستنەکانی جێنشینیی ئەو بەڵگەی نائاسایی بۆ سیاسەتی ئیمپراتۆری، کولتووری سوێند و بەڕێوەبردنی ماڵێکی شاهانەی زۆر گەورە دەدەن.
فەرمانڕەوایی لە چوارچێوەدا
Esarhaddon دوای تیرۆرکردنی باوکی و ملمڵانێ لەگەڵ برا ڕکابەرەکانی تەختی پتەو کرد. دایکی Naqi’a/Zakutu کەسایەتییەکی بەهێز بوو لە تۆڕی بنەماڵەی شاهانەدا، و نامە ماوەکان فشارەکانی دەوروبەری جێنشینی، تەندروستی و سیاسەتی دەربار ئاشکرا دەکەن. پاشا نوێیەکە چاککردنەوە و ئاشتبوونەوەی خودایی وەک وەڵام بۆ ئەو توندوتیژییە پیشان دا کە پێش ئەو ڕووی دابوو.
فەرمانڕەوایی لە دەرەوەی ناونیشانی سەرەکی
بنیاتنانەوەی Babylon لە ڕووی هێماییەوە گرنگترین سیاسەتی ناوخۆیی بوو. لە دەرەوە، سوپاکان بە Sinaiدا تێپەڕین و Memphisیان لە 671 BCE گرت، بۆ ماوەیەک دەسەڵاتی ئاشوورییان بەسەر بەشەکانی Egyptدا سەپاند. کۆنترۆڵ هەر ناسک مایەوە. Esarhaddon هەروەها فەرمانڕەوا ملکەچە ڕۆژئاواییەکان، سنوورە ئێرانییەکان و پەیوەندییە عەرەبییەکانی بەڕێوە دەبرد، لە هەمان کاتدا میراتی جیاوازی بۆ Ashurbanipal لە ئاشوور و Shamash-shumu-ukin لە Babylonia ئامادە دەکرد.
بەڵگە و لێکدانەوە
پەیمانەکانی جێنشینی دەستەبژێرەکان و فەرمانڕەوا پەیوەستەکانیان ناچار دەکرد سوێندی ورد و درێژ بخۆن بۆ پاراستنی میراتگرە هەڵبژێردراوەکان. زمانیان هەم مەودای فەرمانی شاهانە و هەم دڵەڕاوکێ لە سەرپێچی ئاشکرا دەکات. نامەکانی زانایان و کاربەدەستان وردەکاریی کەسی و کارگێڕی زیاد دەکەن، بەڵام تۆمارەکە دەربار دەکاتە ناوەند. فەتحی Egypt ڕاستەقینە بوو؛ یاخیبوون و هێرشە دووبارەکان پشتگیریی بانگەشەکانی زاڵبوونی تەواو و هەمیشەییان نەکرد.